Homoseksualność rosyjskich carów: Wasyl III i Iwan IV Groźny
I kim był Fiodor Basmanow.
- Redakcja
Wasyl III
Wasyl III był wielkim księciem moskiewskim, władcą państwa ruskiego, w latach 1505–1533. Jego panowanie zwykle uznaje się za udane: w tym okresie intensywnie wznoszono kamienne budowle, do państwa włączono Psków, Smoleńsk i Riazań, a kraj nadal podnosił się po wielowiekowej zależności od Ordy oraz związanych z nią zniszczeniach i najazdach.
Zarówno w kraju, jak i poza jego granicami krążyły plotki o homoseksualności Wasyla III. Był dwukrotnie żonaty. Jego pierwszą małżonką została Salomonida Saburowa (także: Sołomija): wyszła za niego mniej więcej w wieku piętnastu lat, a sam Wasyl miał około dwudziestu sześciu lat. Jak na ówczesne standardy rzeczywiście wyglądało to na dość późne zawarcie małżeństwa przez władcę, od którego oczekiwano jak najszybszego doczekania się następcy.
Wasyl i Sołomonija żyli razem około dwudziestu lat, lecz nie doczekali się dzieci; w źródłach oraz późniejszych przekazach tłumaczy się to zazwyczaj bezpłodnością Sołomonii. Po długich, bezowocnych staraniach władca doprowadził do rozwodu, co dodatkowo komplikował opór Cerkwi: w ówczesnej tradycji prawosławnej rozwód władcy był sprawą niezwykle trudną i wymagał poważnych podstaw.
Już mniej więcej po roku Wasyl zawarł nowe małżeństwo z Heleną Glińską, która była bardzo młoda — miała około szesnastu lat. Cztery lata po ślubie Helena urodziła Wasylowi syna Iwana, który później zasłynął jako Iwan Groźny, a jeszcze dwa lata później urodził się drugi syn — Jerzy.
Plotki o homoseksualności Wasyla III podsycał fakt, że niektórzy cudzoziemcy przybywający do Rosji w latach jego rządów pisali o obyczajach dworskich, które wydawały im się nietypowe. Twierdzili, że na dworze panowała moda na „zniewieściałych młodzieńców” spośród dzieci bojarskich. Dzieci bojarskie to warstwa służebna, w istocie młodsza szlachta, która otrzymywała ziemię i pozycję w zamian za służbę wojskową i państwową.
Według relacji cudzoziemców wielki książę brał takich młodych ludzi pod swoją opiekę, zapewniał im utrzymanie i wypłacał żołd. Wśród autorów, którzy notowali podobne obserwacje, wymienia się dyplomatę Świętego Cesarstwa Rzymskiego Zygmunta Herbersteina. Dwukrotnie przebywał on w Rosji i opisał to, co zobaczył i usłyszał, w swoich „Zapisach o Moskowii”.
Inny europejski autor, Włoch Paweł Jowiusz, również pisał o homoseksualności Wasyla III, jednak trzeba rozumieć, skąd czerpał informacje: sam w Rosji nie był i opierał się na opowieściach innych posłów i podróżników.
„On również był obciążony ohydną wadą […], czuł wstręt do kobiet, a więc przenosił swą lubieżność na drugą [płeć], gdyż wedle zakorzenionego u Moskwicinów obyczaju wolno — na sposób Greków — kochać młodzieńców…”
— Paweł Jowiusz, włoski historyk, o Wasylu III
Współcześnie, w artykułach spotykanych w internecie, pojawiają się czasem bardziej „pikantne” historie — na przykład że Wasyl III nie był w stanie wypełniać obowiązku małżeńskiego wobec żony bez obecności nagiego sotnika (kapitana) straży pałacowej. Takie opowieści nie znajdują jednak potwierdzenia w źródłach historycznych i najpewniej należą do późniejszych zmyśleń.
O życiu prywatnym Wasyla III trzeba więc mówić ostrożnie. Być może pogłoski o jego homoseksualności były wyolbrzymione. Pierwsza żona władcy, Sołomonija, najprawdopodobniej rzeczywiście cierpiała na bezpłodność.
Trzeba też uwzględnić ogólne tło zagranicznych świadectw: Europejczycy tamtych czasów nierzadko opisywali Rosję jako państwo „dzikie” i obce, a taka perspektywa mogła wzmacniać uprzedzenia, skłaniając autorów do ostrzejszych sformułowań i do wybierania najbardziej niezwykłych plotek do powtarzania.
Iwan IV Groźny i Fiodor Basmanow
Po śmierci Wasyla III w 1533 roku jego syn — następca tronu — miał zaledwie trzy lata. Formalnie Iwan był już uznawany za władcę, lecz w takim wieku nie mógł rządzić państwem, dlatego realna władza przeszła w ręce regentów. W państwie moskiewskim połowy XVI wieku rolę tę — na zmianę lub wspólnie — pełnili bojarzy (najwyższa warstwa możnowładztwa), matka Iwana oraz przedstawiciele Cerkwi.
W 1545 roku, gdy Iwan skończył piętnaście lat, oficjalnie objął rządy. Dwa lata później koronował się i przyjął nowy dla Rosji tytuł „cara”. W europejskim odbiorze zbliżało go to do statusu cesarskiego.
„Przystojny z wyglądu”.
— wenecki poseł Marco Foscarini o urodzie 27-letniego Iwana Groźnego
Od początku samodzielnego panowania Iwan IV zajął się reformami mającymi na celu centralizację władzy i wzmocnienie państwa.
Za jego rządów powstało stałe wojsko, znane jako strzelcy. Iwan wprowadził zmiany w administracji, sądownictwie i systemie podatkowym. Do jego największych sukcesów militarnych zalicza się przyłączenie Kazania i Astrachania — chanatów nad Wołgą. Ponadto Iwan nawiązał kontakty handlowe z Anglią.
Sam Iwan był, jak na swoje czasy, człowiekiem wykształconym: dużo czytał i pisał, między innymi układał wiersze.
„… żaden władca naszej dawnej historii nie wyróżniał się taką chęcią i takim kunsztem rozmowy, dysputy — ustnie lub na piśmie — na placu publicznym, na soborze cerkiewnym, z bojarzynem, który odjechał, czy z posłami cudzoziemskimi; stąd też otrzymał miano retora w mądrości słowa”.
— rosyjski historyk Siergiej Michajłowicz Sołowjow o Iwanie Groźnym
Historia małżeństw Iwana IV jest skomplikowana. „Oficjalnie” był żonaty cztery razy, a liczba nieoficjalnych partnerek mogła sięgać nawet siedmiu. Interesował się kobietami. Angielski podróżnik Jerome Horsey twierdził, że znał cara osobiście, i pisał, iż Iwan chełpił się tym, że uwiódł tysiąc dziewcząt oraz doprowadził do śmierci tysiąca własnych dzieci. Jednocześnie krążyły pogłoski, że zainteresowania Iwana nie ograniczały się wyłącznie do kobiet. Znanym kochankiem cara miał być Fiodor Basmanow.
Fiodor Basmanow pochodził ze znakomitego rodu. Jego ojciec, Aleksiej Basmanow, od młodych lat służył u Groźnego jako wojewoda — dowódca wojskowy, który prowadził pułki i odpowiadał za wyprawy oraz obronę. Aleksiej brał udział w większości kampanii cara, w tym w zdobyciu Kazania, wyprawach na Krym oraz działaniach pod Narwą. W jednej z bitew w pobliżu wsi Sudbiszcze (dziś teren obwodu orłowskiego) potrafił, mając siedmiotysięczny oddział, odeprzeć atak sześćdziesięciotysięcznej armii tatarskiej.
Fiodor, gdy dorósł, również uczestniczył w wyprawach wojennych i nie ustępował ojcu. Razem odparli tatarski najazd pod Riazaniem. Za zasługi Aleksiej w 1555 roku został wyniesiony do godności bojara, wszedł do najwyższych kręgów możnowładztwa i uzyskał jeszcze wyższą pozycję. Stał się zaufanym człowiekiem Iwana Groźnego i przedstawił carowi swojego syna. Wkrótce Fiodor także otrzymał tytuł bojara, a w 1566 roku objął urząd krawczego.
Krawczy nie był jedynie dworskim sługą podającym potrawy. W XVI wieku była to jedna z kluczowych funkcji na dworze, ściśle związana z bezpieczeństwem władcy. Krawczy odpowiadał za stół carski, kontrolę napojów i jedzenia, naczynia oraz porządek — a więc w praktyce za zdrowie i życie cara. Lęk przed otruciem był jak najbardziej realny. Dlatego krawczy należał do grona najbardziej zaufanych ludzi, a sama funkcja dawała ogromne przywileje. Fiodor otrzymał na własność miasto Gorochowiec, położone na terenie dzisiejszego obwodu włodzimierskiego.
Poza tym Fiodor został oprycznikiem — zaufanym ochroniarzem i wykonawcą woli Iwana Groźnego. W tym miejscu warto wyjaśnić, czym była oprycznina.
Mówiąc najprościej, oprycznina była systemem represji i szczególnym porządkiem rządzenia, stworzonym przez Iwana do walki z bojarstwem, które podejrzewał o zdradę i spiski. Kraj podzielono na dwie części: jedna znalazła się pod bezpośrednią władzą cara i nazywała się opriczniną, druga pozostawała w bardziej „zwyczajnym” systemie zarządzania, lecz cierpiała z powodu konfiskat, przemocy i najazdów opryczników. Historycy spierają się, czy był to przede wszystkim wyraz strachu i podejrzliwości władcy, czy świadoma próba złamania dawnej elity i stworzenia nowej — osobiście mu oddanej. Dla zrozumienia roli Basmanowa wystarczy jednak rzecz najważniejsza: oprycznik to człowiek wewnątrz mechanizmu terroru, bliski carowi i chroniony jego władzą.
„Tak jest skłonny do gniewu, że gdy go ogarnia, wypuszcza pianę niczym koń i popada jakby w obłęd; w takim stanie rzuca się także na napotkanych”.
— poseł Daniel, książę z Buchowa, o Iwanie Groźnym
Fiodor Basmanow stał się jednym z najbliższych ludzi Iwana Groźnego. Oprócz obowiązków związanych z carskim stołem uczestniczył w egzekucjach bojarów na rozkaz władcy i dowodził wybranymi działaniami wojennymi. Na przykład latem 1568 roku wysłano go do miasta Dankow (dziś w obwodzie lipieckim), aby rozprawił się z dwoma wojewodami.
„… krawczy Fiodor, piękny z twarzy, ohydny z duszy; bez niego Iwan nie potrafił ani bawić się na ucztach, ani srożyć się w mordach”.
— rosyjski historyk Nikołaj Michajłowicz Karamzin o Fiodorze Basmanowie i Iwanie Groźnym
Podobnie było w jego konflikcie z księciem Dmitrijem Owczyninem, którego w różnych przekazach nazywa się Oboleńskim-Owczyninem albo po prostu przezwiskiem Owczyna . Car wymyślił dla niego egzekucję, która wyglądała jak dalszy ciąg uczty. Przy stole kazał księciu wypić ogromny puchar wina „za zdrowie władcy”, a potem rozkazał zejść do piwnicy z winem i tam pić jeszcze „co mu się spodoba i ile zechce”. Lecz w piwnicy czekały już „carskie psy”, które rozszarpały Owczynę. Ten epizod opisał niemiecki szlachcic, pełniący na dworze funkcję tłumacza.
„Młody książę Dmitrij Oboleński-Owczyna […] został stracony — według jednej wiadomości — za to, że pokłócił się z młodym Fiodorem Basmanowem, ulubieńcem Iwana, i powiedział mu: ‘Ja i moi przodkowie zawsze służyliśmy władcy z pożytkiem, a ty służysz plugawą sodomią’”.
— rosyjski historyk Siergiej Michajłowicz Sołowjow
„Tak więc Owczyna schodzi do piwnic z winem wraz z tymi, którzy z rozkazu tyrana mieli ugościć go tak wystawną ucztą, a tam czekali na niego psiarze, przygotowani i nauczeni przez tyrana, by — gdy tylko książę Owczyna wejdzie — udusić go. […] Tajną przyczyną jego zguby było to, że wśród kłótni i wyzwisk z Fiodorem, synem Basmana, Owczyna wypomniał mu nieuczciwy czyn, którego ów zwykł dopuszczać się z tyranem. Mianowicie tyran nadużywał miłości tego Fiodora, a on sam zwykł podsuwać wszystkich pod gniew tyrana. To właśnie było powodem, że gdy książę Owczyna zelżył go za to […], Fiodor, rozpalony gniewem, z płaczem poszedł do tyrana i oskarżył Owczynę”.
— Albert Schlichting, z „Krótkiego opisu charakteru i okrutnych rządów moskiewskiego tyrana Wasiljewicza”
Bliskość Fiodora wobec cara posunęła się tak daleko, że powierzono mu zadanie związane z samą hierarchiczną górą Cerkwi. Chodziło o metropolitę moskiewskiego i całej Rusi Filipa — jednego z najbardziej wpływowych przywódców kościelnych w kraju. Metropolita był wówczas de facto głównym hierarchą Ruskiej Cerkwi. Filip odważył się wystąpić przeciw represjom Iwana Groźnego: część bojarów prosiła go, by wstawił się za nimi u cara. Podczas nabożeństwa w soborze Uspieńskim na Kremlu metropolita publicznie zwrócił się do władcy z prośbą, by „przestał przelewać krew chrześcijańską”. Iwan Groźny jednak nie tylko się nie zatrzymał, lecz jeszcze nasilił represje.
Wkrótce potem — w trakcie nabożeństwa — Fiodor Basmanow ogłosił pozbawienie metropolity Filipa godności (sanu), czyli odebranie mu tytułu i uprawnień kościelnych. Metropolitę uwięziono, a następnie został uduszony przez kata.
W historii często bywa tak, że ludzie uczestniczący w egzekucjach i rozprawach sami później stają się ofiarami. Koniec rodu Basmanowów pozostaje zagadką, ponieważ istnieje kilka wersji ich śmierci. Jedna z nich głosi, że ojciec i syn popadli w niełaskę, gdyż podejrzewano ich o spisek z królem litewskim oraz zdradę cara.
„Aleksiej [Basmanow] i jego syn [Fiodor], z którym wielki książę oddawał się rozpuście (pflegte Unzucht mitzutreiben), zostali zabici”.
— Heinrich von Staden, niemiecki autor zapisków o Moskowii
Andriej Kurbski, dawny dowódca Iwana Groźnego, który po popadnięciu w niełaskę uciekł do Wielkiego Księstwa Litewskiego i stamtąd prowadził z carem słynną korespondencję, przedstawił jeszcze mroczniejszą wersję: jakoby Fiodor miał zabić własnego ojca.
„… wojewoda diabelskiego, piekielnego wojska, carski kochanek Fiodor Basmanow własną ręką zarżnął swego ojca Aleksieja, przesławnego pochlebcę, a w istocie maniaka i zgubiciela — zarówno siebie samego, jak i Świętoruskiej ziemi. O, Boże sprawiedliwy! Jakże sprawiedliwe są, Panie, Twoje wyroki! Co gotował braciom, tego sam wkrótce skosztował!”.
— Andriej Kurbski
W tych tekstach osobno zwraca się uwagę na pewien szczegół: w swoich odpowiedziach na oskarżenia Kurbskiego Iwan Groźny w żaden sposób nie odniósł się do wzmianki o „carskim kochanku”. Groźny nie próbował wprost zaprzeczać ani omawiać właśnie tej części zarzutów.
Według innej wersji Basmanowów zesłano do Biełozierska (dziś obwód wołogodzki), gdzie „przestali istnieć w niełasce”. Tak czy inaczej, w przekazach podkreśla się, że już w styczniu 1571 roku Fiodor Basmanow nie żył. Jeśli liczyć od objęcia urzędu krawczego w 1566 roku, oznacza to, że pełnił tę funkcję około pięciu lat i pozostawał jednym z najbliższych carowi ludzi na dworze.
Po śmierci Fiodora car Iwan IV dokonał za niego i za jego bliskich klasztornego „wkładu”. Innymi słowy: płacił za to, by ich imiona stale wspominano podczas nabożeństw, a z roku na rok odprawiano przewidziany na takie okazje „korm mien’szoj” — skromny posiłek pominalny.
„Roku 7091 (1583) dał Car, władca, wielki książę Iwan Wasyljewicz, całej Rusi, za Aleksieja Fiodorowicza Basmanowa, a także za jego dzieci — Fiodora i Piotra — dla wiecznego wspominania 455 rubli, aby karmiono za nich z roku na rok ‘korm mniejszy’, dopóki ten święty klasztor stoi”.
— „Historyczny opis Święto-Troickiej Sergijewskiej Ławry”
Postać Fiodora Basmanowa utrwaliła się w literaturze i kinie, zwłaszcza w kontekście jego relacji z Iwanem Groźnym.
W powieści Aleksego Tołstoja „Kniaź Srebrny”, która należy do lektur szkolnych, Basmanow jest pokazany jako rozpustny, ale zdolny wojownik i faworyt cara; pojawia się tam również opis, który łączy jego dworską rolę z demonstracyjną „kobiecością” zachowania: „w letniku, niby dziewczyna, tańcował; a teraz widać porwał chłopów i czeladź dworską i napadł na Tatarów”. Letnik to dawne rosyjskie wierzchnie okrycie kobiece.
„— A gdzież on, — ciągnął Basmanow, jakby podjudzany do jeszcze większej bezczelności, — gdzież on znajdzie sługę piękniejszego ode mnie? Widziałeś ty takie brwi jak moje? Czymże te brwi nie sobole? A włosy? Dotknij, kniaziu, pomacaj — to przecież jedwab… doprawdy, sam jedwab!
Na twarzy Srebrnego pojawiła się odraza. Basmanow to spostrzegł i mówił dalej, jakby chciał podrażnić swego gościa:
— A ręce moje, popatrz, kniaziu — czym one nie jak u dziewczyny? Tyle że dziś trochę je odcisnąłem. Taki już mam charakter: w niczym siebie nie oszczędzam!
— I rzeczywiście siebie nie oszczędzasz — powiedział Srebrny, nie mogąc dłużej powstrzymać oburzenia. — Jeśli prawdą jest wszystko to, co o tobie mówią…
— A cóż to o mnie mówią? — podchwycił Basmanow, chytrze mrużąc oczy.
— Już i to, co sam opowiadasz, w zupełności by wystarczyło; a poza tym mówią o tobie, że przed carem, wybacz Boże, jak dziewczyna w letniku tańcujesz!
Basmanow poczerwieniał, lecz przywołał na pomoc swoją zwykłą bezwstydność.
— A cóż z tego — rzekł, przybierając beztroski wygląd — jeśli rzeczywiście tańczę?”
— Aleksiej Tołstoj, powieść „Kniaź Srebrny”
Oczywiście scena tańca przed carem nie ma potwierdzenia w źródłach historycznych. Niemniej właśnie ten literacki motyw wykorzystał homoseksualny reżyser Siergiej Eisenstein w filmie „Iwan Groźny”. W jego filmie, podobnie jak w powieści Tołstoja, podkreślone są bliskie relacje Fiodora z carem — pokazane poprzez aluzje i napięcie, które można odczytać jako ukryty homoerotyzm.
Podobne wątki zauważa się także w filmie „Tsar Ivan Groznyy” (1991): jednym z zapadających w pamięć momentów jest scena aresztowania Basmanowa, gdy, krzycząc za carem, rzuca oskarżenie: „A grzechy mamy z tobą te same!” — i w ten sposób sugeruje ich wspólne „przewinienia”.
📣 Zasubskrybuj nasz kanał na Telegramie (po rosyjsku): Urania. Z Telegram Premium możesz tłumaczyć posty bezpośrednio w aplikacji. Bez niego wiele postów odsyła do naszej strony internetowej, gdzie możesz przełączać języki — większość nowych artykułów publikujemy od razu w kilku wersjach językowych.
Literatura i źródła
- Йовий П. Описания прославленных мужей. 1546.
- Герберштейн С. фон. Записки о Московии. 1549.
- Курбский А. М. История о великом князе Московском.
- Соловьёв С. М. История России с древнейших времён. Т. 6.
- Толстой А. К. Князь Серебряный: повесть времён Ивана Грозного. 1862.
- Флоря Б. Н. Иван Грозный.