Tiểu sử mới về nữ thi sĩ xứ Wales thế kỷ XVII Katherine Philips khôi phục vị thế của bà trong văn đàn đồng tính nữ

Tại Vương quốc Anh, nhà sử học và tác giả người xứ Wales Norena Shopland vừa xuất bản công trình tiểu sử quy mô mang tên «Tình tôi vượt trên mọi tình yêu: Cuộc đời và thời đại phi thường của nữ thi sĩ thế kỷ XVII Katherine Philips» (My Love All Love Excels: The Remarkable Life and Times of 17th-Century Poet, Katherine Philips). Cuốn sách do nhà xuất bản Parthian Books tại xứ Wales ấn hành và dự kiến phát hành tại Hoa Kỳ vào ngày 12 tháng 11 năm 2026, mang lại cái nhìn toàn diện về Katherine Philips (1632–1664) — tác giả thời kỳ Nội chiến Anh, được người đương thời xưng tụng là «Nàng Orinda vô song» và được lịch sử tôn vinh là «Nàng Sappho xứ Wales».

Theo bài viết của người sáng lập Tháng Lịch sử LGBT tại Hoa Kỳ Rodney Wilson trên tạp chí LGBTQ Nation, trong suốt gần ba thế kỷ qua, giới sử học và phê bình văn học chính thống đã liên tục «dị tính hóa» (straightwashed) di sản của nữ thi sĩ. Giới học thuật truyền thống cố tình tách rời hình tượng của Philips khỏi danh tiếng của Sappho và tình yêu đồng giới, quy chụp những vần thơ nồng thắm bà viết cho phụ nữ chỉ là những bài tập tu từ về tình bạn Cơ đốc giáo thuần khiết mang màu sắc tân Plato. Mọi mối giao hảo với nam giới đều được coi là bằng chứng xác thực cho xu hướng dị tính, trong khi các mối quan hệ tình cảm đồng giới lại bị đòi hỏi những bằng chứng bất khả thi trong nguồn tư liệu thế kỷ XVII.

Nghiên cứu của Norena Shopland chỉ ra rằng ngay từ những năm học tại trường nội trú ở London, cuộc sống của Katherine Philips (nhũ danh Fowler) đã gắn liền với những mối quan hệ tình cảm sâu sắc cùng các thiếu nữ. Trong các thi phẩm thời niên thiếu, bà công khai khước từ số phận của người phụ nữ có gia đình truyền thống, đối lập sự tự do sáng tác với viễn cảnh «những người chồng lỗ mãng», «nỗi đau chuyển dạ» và «tiếng trẻ khóc than». Sau khi người mẹ góa bụa tái giá lần thứ ba với điền chủ giàu có Richard Philipps, Katherine chuyển đến xứ Wales và sống tại lâu đài Picton thuộc hạt Pembrokeshire. Năm 1648, bà bước vào cuộc hôn nhân thực dụng với James Philipps, người chồng góa của người chị kế quá cố. Cuộc hôn nhân mang nặng những bất đồng chính trị: người chồng ủng hộ Quốc hội Thanh giáo, trong khi Katherine luôn trung thành với vương triều Stuart.

Để phá vỡ sự cô lập tri thức, nữ thi sĩ đã sáng lập «Hội Tình bạn» (Society of Friendship) — một văn đàn gồm các trí thức nam nữ ở xứ Wales và Anh quốc, cùng trao đổi thư từ và thơ ca dưới những bút danh đồng quê. Bản thân Philips chọn tên Orinda (nhiều khả năng lấy cảm hứng từ nhân vật kịch Olinda, người đã đem lòng yêu một phụ nữ cải trang thành nam giới). Trọng tâm trong sự nghiệp sáng tác của bà là những vần thơ đắm say dành tặng những người bạn gái tâm giao, đặc biệt là Anne Owen (mang biệt danh Lucasia) và Mary Aubrey (Rosania). Tiếp thu ngôn ngữ cảm quan và thi tứ của thơ ca đồng tính luyến ái nam đương thời, Philips sáng tác nên những tác phẩm giàu sức truyền cảm; khi tình cảm rạn nứt, bà trút nỗi niềm ai oán vào những câu thơ gọi người xưa là «kẻ phản bội kiều diễm» và «kẻ sát hại tình yêu».

Katherine Philips còn ghi dấu ấn quan trọng trong lịch sử sân khấu: bản dịch thơ vở bi kịch «Cái chết của Pompey» của Pierre Corneille do bà thực hiện, được dàn dựng tại Dublin vào năm 1663, là vở kịch đầu tiên của một tác giả nữ được công diễn trên sân khấu thương mại chuyên nghiệp tại quần đảo Anh. Bà qua đời đột ngột vì bệnh đậu mùa tại London vào tháng 6 năm 1664 khi mới 32 tuổi. Vào đầu thế kỷ XX, nhà thơ và học giả người Mỹ Louise Imogen Guiney (1861–1920) là người đầu tiên khơi lại tiếng nói queer bị lãng quên của Philips. Dù lưu ý rằng không thể gán nhãn khái niệm «đồng tính nữ» hiện đại vào bối cảnh thế kỷ XVII một cách máy móc, Shopland khẳng định thơ của Philips tạo ra sự cộng hưởng cảm xúc trực tiếp đối với phụ nữ ngày nay và xứng đáng có vị trí vững chắc trong văn đàn văn học đồng tính nữ.

Tác giả Norena Shopland là nhà nghiên cứu lịch sử văn hóa danh tiếng của xứ Wales với mười cuốn sách đã xuất bản. Năm 2021, bà đã cố vấn cho chính quyền xứ Wales về việc đưa lịch sử queer vào các bảo tàng và thư viện, và năm 2022 đã lãnh đạo dự án số hóa lịch sử LGBTQ+ tiếp cận mở cho toàn bộ 22 hạt của xứ Wales. Buổi lễ ra mắt cuốn sách mới đã diễn ra trang trọng tại Thư viện Quốc gia xứ Wales ở Aberystwyth và tại lâu đài Picton.

Dòng chảy lịch sử văn học đồng tính nữ từng được giới thiệu nhiều lần trên «Uránia»: các bản dịch thơ Sappho của Anne Carson đã kết nối thi ca cổ đại với mỹ học đương đại, các văn đàn Paris đầu thế kỷ XX được phân tích qua «Buổi tập của ký ức», và các vấn đề lưu trữ tư liệu queer được đúc kết trong chuyên khảo «Chúng ta phải tự ghi chép lại chính mình ngay lúc này» của Stephanie Andrea Allen.