Sa hoàng Nga Ivan Bạo chúa và người tình Fyodor Basmanov

Chân dung một cận thần của sa hoàng qua lời kể của người đương thời, văn học và điện ảnh.

Mục lục
Loạt bài 🇷🇺 Lịch sử LGBT Nga
Sa hoàng Nga Ivan Bạo chúa và người tình Fyodor Basmanov

“Người tình của sa hoàng” là cách thân vương Nga Andrei Kurbsky gọi nhà quý tộc Fyodor Basmanov. Theo nhiều lời chứng, Basmanov là người tình của sa hoàng Nga Ivan IV, tức Ivan Bạo chúa. Bài viết này kể lại những gì chúng ta biết về mối quan hệ ấy.

Sa hoàng Nga Ivan Bạo chúa

Khi sa hoàng Vasili III qua đời năm 1533, con trai ông là Ivan mới ba tuổi. Trên danh nghĩa, Ivan đã là người đứng đầu đất nước, nhưng vì còn quá nhỏ để tự mình cai trị, quyền lực được giao cho những người nhiếp chính. Ở nhà nước Moskva giữa thế kỷ XVI, các đại quý tộc boyar, mẹ của Ivan và đại diện Giáo hội lần lượt đảm nhiệm vai trò ấy, có lúc cùng nắm quyền.

Năm 1545, khi tròn mười lăm tuổi, Ivan bắt đầu tự mình cai trị. Hai năm sau, ông làm lễ đăng quang và xưng sa hoàng. Nếu so với các tước hiệu ở châu Âu đương thời, danh hiệu sa hoàng gần với hoàng đế hơn.

“Dung mạo khôi ngô.”

— Sứ thần Venezia Marco Foscarino nói về ngoại hình của Ivan Bạo chúa ở tuổi 27

Ngay từ khi nắm quyền, Ivan Bạo chúa đã tiến hành những cải cách nhằm tập trung quyền lực và củng cố nhà nước. Dưới thời ông, đội quân thường trực streltsy gồm lính bộ binh dùng súng ra đời. Ông cũng cải tổ bộ máy hành chính, tư pháp và thuế khóa.

Việc sáp nhập Kazan và Astrakhan là một trong những thành tựu quân sự lớn nhất dưới triều ông. Cũng trong thời gian này, Nga và Anh thiết lập quan hệ thương mại.

Xét theo chuẩn mực đương thời, sa hoàng Ivan Bạo chúa là người có học. Ông đọc nhiều, viết nhiều và còn làm thơ.

“… trong lịch sử nước ta thuở trước, chẳng có vị quân vương nào ham thích và giỏi đối đáp, tranh luận bằng ngòi bút hay lời nói đến thế, dù ở quảng trường trước dân chúng, tại công đồng Giáo hội, với một boyar đã bỏ đi hay với sứ thần ngoại quốc. Bởi vậy, ông được mệnh danh là nhà hùng biện trong nghệ thuật ngôn từ.”

— Sử gia Nga Sergei Mikhailovich Solovyov nói về Ivan Bạo chúa

Chuyện hôn nhân của Ivan Bạo chúa khá phức tạp. Ông chính thức kết hôn bốn lần. Theo một số nguồn, số người vợ không chính thức có thể lên tới bảy.

Nhà du hành người Anh Jerome Horsey, người quả quyết từng quen biết sa hoàng, viết rằng có lần Ivan khoe đã quyến rũ một nghìn cô gái và giết một nghìn người con của chính mình.

Cùng lúc đó, có lời đồn rằng Ivan còn để mắt đến cả đàn ông.

Fyodor Basmanov, người tình của Ivan Bạo chúa

Fyodor Basmanov xuất thân từ một gia đình quý tộc. Cha ông, Aleksei Basmanov, đã phục vụ dưới trướng Ivan Bạo chúa từ rất sớm với tư cách voivode (chỉ huy quân sự). Ông tham gia phần lớn các chiến dịch của sa hoàng, trong đó có cuộc đánh chiếm Kazan, các cuộc hành quân tới bán đảo Krym và những trận đánh quanh Narva.

Khi trưởng thành, Fyodor cũng tham gia các chiến dịch quân sự. Có lần, ông cùng cha đẩy lui một cuộc tấn công của người Tatar gần Ryazan.

Năm 1555, Aleksei Basmanov được phong tước boyar, bước vào hàng ngũ quý tộc cao cấp nhất và trở thành một trong những người được sa hoàng tin cậy. Chính ông đã giới thiệu con trai mình với sa hoàng. Fyodor chẳng bao lâu cũng được phong tước boyar. Đến năm 1566, ông giữ chức kravchii, viên quan trông nom việc ăn uống của sa hoàng.

Ở thế kỷ XVI, kravchii đảm nhiệm nhiều việc hơn chuyện dâng thức ăn. Đây là một trong những chức vụ trọng yếu gắn với sự an toàn của quân vương. Người giữ chức này lo bàn ăn của sa hoàng, kiểm tra đồ ăn thức uống, trông nom đồ dùng trên bàn và giữ trật tự. Sức khỏe và tính mạng của sa hoàng vì thế cũng nằm trong tay người ấy. Ivan Bạo chúa luôn sợ bị đầu độc, nên chỉ những người thân cận nhất mới được giao chức vụ này.

Chức vụ ấy cũng đem lại những đặc quyền đáng kể. Chẳng hạn, Fyodor được sở hữu cả thành Gorokhovets, nay thuộc tỉnh Vladimir.

Basmanov trong bộ máy oprichnina

Fyodor Basmanov cũng là một oprichnik, người thuộc oprichnina. Ivan Bạo chúa lập ra oprichnina như một chế độ cai trị riêng, đồng thời là bộ máy đàn áp giới quý tộc boyar mà ông nghi đã phản bội và âm mưu chống lại mình. Đất nước bị chia đôi. Phần do sa hoàng trực tiếp cai quản mang tên oprichnina. Phần còn lại vẫn theo lối cai trị quen thuộc hơn, song phải hứng chịu những vụ tịch thu tài sản, bạo lực và các cuộc đột kích của những oprichnik.

Các sử gia vẫn tranh luận về động cơ chính đằng sau chế độ này: nỗi sợ và sự đa nghi của sa hoàng, hay ý định phá bỏ giới tinh hoa cũ để dựng lên một tầng lớp mới trung thành với riêng ông.

Fyodor Basmanov là một phần của bộ máy khủng bố ấy và được che chở nhờ quyền lực của chính sa hoàng.

“Ông ta dễ nổi giận đến nỗi mỗi khi lên cơn thì sùi bọt mép như ngựa và gần như hóa điên. Trong cơn ấy, gặp ai ông ta cũng trút giận.”

— Sứ thần Daniel Prinz von Buchau nói về Ivan Bạo chúa

Dần dần, Fyodor Basmanov trở thành một trong những người gần gũi nhất với sa hoàng. Ngoài việc đảm nhiệm chức kravchii, ông còn tham gia hành quyết các boyar theo lệnh của Ivan Bạo chúa và chỉ huy một số hoạt động quân sự. Chẳng hạn, vào mùa hè năm 1568, ông được phái đến Dankov, nay thuộc tỉnh Lipetsk, để trừ khử hai voivode.

“… viên kravchii Fyodor, mặt đẹp mà lòng đê tiện, thiếu hắn thì Ivan chẳng thể vui thú trong yến tiệc, cũng chẳng thể thỏa cơn hung bạo khi giết người.”

— Sử gia Nga Nikolai Mikhailovich Karamzin nói về Fyodor Basmanov và Ivan Bạo chúa

Elveo, “Ivan Bạo chúa và Fyodor Basmanov”

Sa hoàng xử tử một thân vương vì xúc phạm Basmanov

Tên tuổi Basmanov còn gắn với cái chết của thân vương Dmitry Ovchinin. Qua các lời kể, ông cũng được gọi là Dmitry Obolensky-Ovchinin hoặc đơn giản là Ovchina. Có lần Ovchina bất hòa với Basmanov và, theo lời thuật lại của sử gia Nga Solovyov, buộc tội Basmanov phụng sự sa hoàng bằng “thói kê gian đê tiện”. Dù chuyện xảy ra thế nào, Ivan Bạo chúa đã quyết giết Ovchina.

“Vị thân vương trẻ Dmitry Obolensky-Ovchinin […] theo một lời kể, đã bị xử tử vì cãi nhau với Fyodor Basmanov trẻ tuổi, người được Ivan sủng ái, và nói với hắn: ‘Ta và tổ tiên ta xưa nay phụng sự quân vương, làm được nhiều việc có ích, còn ngươi thì phụng sự bằng thói kê gian đê tiện.’”

— Sử gia Nga Sergei Mikhailovich Solovyov

Ivan Bạo chúa chọn cách giết người đúng với tính ông. Giữa bữa tiệc, sa hoàng bảo vị thân vương uống một chén rượu lớn “chúc sức khỏe quân vương”. Sau đó, ông truyền cho vị thân vương xuống hầm rượu, ở đó uống tiếp “thứ gì tùy thích, bao nhiêu tùy ý”. Đàn chó của sa hoàng đã chờ sẵn trong hầm và xé xác Ovchinin. Một quý tộc người Đức làm thông ngôn ở triều đình đã thuật lại chuyện này.

“Ovchina bèn vào hầm rượu với những kẻ được bạo chúa sai thết đãi ông một bữa tiệc linh đình như thế. Nhưng trong hầm, bọn coi chó đã chờ sẵn, được bạo chúa chuẩn bị và dặn dò phải siết cổ thân vương Ovchina ngay khi ông bước vào. […] Căn nguyên cái chết bí mật của ông là trong một trận cãi vã với Fyodor, con trai Basman, Ovchina đã mắng hắn vì những việc ô nhục hắn thường làm với bạo chúa. Bạo chúa lạm dụng tình yêu của tên Fyodor ấy, còn hắn thì vẫn thường khiến mọi người phải hứng cơn thịnh nộ của bạo chúa. Bởi thế, khi thân vương Ovchina mắng hắn về chuyện đó […], Fyodor nổi giận, vừa khóc vừa chạy đến chỗ bạo chúa để tố cáo Ovchina.”

— Albert Schlichting, trích “Lược truyện về tính cách và sự cai trị tàn bạo của bạo chúa xứ Moskva Vasilyevich”

Tổng giám mục đô thành Philip bị tước giáo phẩm

Sự thân cận giữa Basmanov và sa hoàng còn thể hiện trong câu chuyện về Philip, tổng giám mục đô thành và là một trong những nhân vật có ảnh hưởng nhất của Giáo hội ở nước này. Thời ấy, tổng giám mục đô thành Moskva và toàn cõi Rus đứng đầu Giáo hội Nga. Chức thượng phụ khi đó chưa có. Tổng giám mục Philip công khai phản đối các cuộc đàn áp của Ivan Bạo chúa và kêu gọi chấm dứt nạn khủng bố.

Dĩ nhiên, Ivan Bạo chúa quyết trừng trị cả Philip, song giết người đứng đầu Giáo hội thì quá mức. Vì vậy, sa hoàng quyết định chỉ bãi chức ông.

Một lần, trong buổi lễ ở Nhà thờ chính tòa Đức Mẹ An Giấc tại Điện Kremlin ở Moskva, vị tổng giám mục công khai yêu cầu sa hoàng “đừng làm đổ máu người Kitô hữu nữa”. Ivan Bạo chúa vẫn tiếp tục và ít lâu sau còn siết chặt đàn áp.

Chẳng bao lâu sau, ngay giữa một buổi lễ khác, Fyodor Basmanov làm theo lệnh sa hoàng, tuyên bố tước giáo phẩm của Philip, tức là tước cả chức danh lẫn quyền hạn của ông trong Giáo hội. Sau đó, Philip bị giam vào ngục. Về sau, khi chuyện ấy không còn có thể làm dân chúng quá phẫn nộ, ông bị siết cổ đến chết.

Cha con Basmanov thất sủng

Trong lịch sử, những người từng tham gia hành quyết và đàn áp không hiếm khi trở thành nạn nhân của chính bộ máy ấy. Kết cục của gia đình Basmanov vẫn chưa rõ. Có một số lời kể về cái chết của họ. Theo một lời kể, hai cha con thất sủng vì bị nghi thông đồng với vua Litva và phản bội sa hoàng.

“Aleksei [Basmanov] và con trai ông [Fyodor] — đại công vẫn thường làm chuyện dâm ô với người con này (pflegte Unzucht mitzutreiben) — đều bị giết.”

— Heinrich von Staden, tác giả người Đức viết về xứ Moskva

Andrei Kurbsky, cựu chỉ huy quân đội của Ivan Bạo chúa, từng trốn sang Đại công quốc Litva và từ đó trao đổi thư từ với sa hoàng. Cuộc trao đổi ấy về sau trở nên nổi tiếng. Kurbsky kể một câu chuyện khác, đen tối hơn. Theo ông, chính Fyodor đã giết cha mình.

“… tên voivode của đạo quân quỷ quái chốn địa ngục, người tình của sa hoàng Fyodor Basmanov, đã tự tay đâm chết cha mình là Aleksei, kẻ nổi danh nịnh hót mà thực ra là một tên điên, kẻ hủy hoại cả chính mình lẫn đất Rus thiêng liêng. Ôi, lạy Chúa công minh! Lạy Chúa, phán quyết của Người thật công minh! Thứ hắn dọn cho anh em mình, chẳng mấy chốc chính hắn đã phải nếm!”

— Andrei Kurbsky

Có một chi tiết đáng chú ý trong những văn bản này. Khi đáp lại các cáo buộc của Kurbsky, Ivan Bạo chúa không hề phản ứng trước lời nhắc đến “người tình của sa hoàng”. Ông không thấy cần bác bỏ hay bàn đến riêng phần cáo buộc này.

Theo một lời kể khác, cha con Basmanov bị đày tới Belozero, nay thuộc tỉnh Vologda, và qua đời tại đó khi vẫn còn thất sủng.

Dù thế nào, đến tháng 1 năm 1571 thì nhiều khả năng Fyodor Basmanov đã chết. Tính từ khi được bổ nhiệm năm 1566, ông giữ chức kravchii khoảng năm năm và suốt thời gian ấy vẫn là một trong những người thân cận nhất với sa hoàng.

Sau khi Fyodor qua đời, sa hoàng cúng tiền cho tu viện để tưởng niệm ông và người nhà. Khoản cúng dùng để tu viện tưởng niệm họ mãi mãi trong các buổi lễ và hằng năm tổ chức một “bữa tưởng niệm nhỏ”, tức một bữa ăn tưởng niệm đạm bạc.

“Vào năm 7091 (1583), sa hoàng, quân vương và đại công toàn cõi Rus Ivan Vasilyevich ban 455 rúp để tưởng niệm muôn đời Aleksei Fyodorovich Basmanov cùng hai con là Fyodor và Pyotr, và để hằng năm dọn một bữa tưởng niệm nhỏ cho họ, chừng nào tu viện thánh này còn đứng vững.”

— “Mô tả lịch sử Tu viện Chúa Ba Ngôi của Thánh Sergius”

Basmanov trong văn học và điện ảnh

Fyodor Basmanov đã trở thành một nhân vật quen thuộc trong văn học và điện ảnh Nga. Quan hệ giữa ông và Ivan Bạo chúa được khắc họa đặc biệt sống động.

Trong truyện “Thân vương Serebryany” của Aleksei Tolstoy, một tác phẩm nằm trong chương trình học ở Nga, Basmanov hiện lên như một sủng thần của sa hoàng và một chiến binh có tài, song cũng là kẻ trụy lạc thích phô bày vẻ nữ tính. Trong một đoạn đối thoại căng thẳng với nhân vật chính là thân vương Serebryany, Basmanov được miêu tả là “mặc letnik (áo khoác ngoài của phụ nữ Nga) và nhảy múa như một cô gái”.

“— Ông ấy biết tìm đâu ra, — Basmanov nói tiếp, như thể có ai xui hắn nói năng ngạo mạn hơn nữa, — tìm đâu ra một bề tôi đẹp hơn ta? Ngươi đã thấy cặp mày nào như cặp mày ta chưa? Chẳng giống lông chồn zibelin hay sao? Còn tóc ta thì sao? Này, thân vương, sờ thử mà xem, tơ đấy… đúng là tơ!

Vẻ ghê tởm hiện trên mặt Serebryany. Basmanov nhận ra và nói tiếp như muốn trêu tức vị khách:

— Còn đôi tay ta, thân vương nhìn xem, chẳng khác tay con gái là gì? Chỉ hôm nay mới hơi chai một chút thôi. Tính ta vốn vậy, chẳng tiếc gì bản thân cả!

— Quả là ngươi chẳng tiếc gì, — Serebryany nói, không còn nén nổi cơn phẫn nộ. — Nếu mọi điều người ta nói về ngươi đều là thật…

— Thế người ta nói gì về ta? — Basmanov bắt lời, nheo mắt tinh quái.

— Chỉ những điều ngươi tự kể cũng đã đủ rồi. Người ta còn bảo ngươi mặc letnik mà nhảy múa trước mặt sa hoàng y như một đứa con gái, lạy Chúa tha tội!

Basmanov đỏ bừng mặt, nhưng lại mang vẻ trơ trẽn thường ngày ra chống đỡ.

— Thì sao nào, — hắn nói, làm ra vẻ thản nhiên, — nếu ta quả có nhảy thì sao?”

— Aleksei Tolstoy, tiểu thuyết “Thân vương Serebryany”

Dĩ nhiên, các tư liệu lịch sử không xác nhận chuyện Basmanov nhảy múa trước sa hoàng. Nhưng chính mô típ hư cấu này đã được Sergei Eisenstein, đạo diễn Liên Xô và là người đồng tính, đưa vào phim “Ivan Bạo chúa”. Trong phim cũng như trong truyện của Tolstoy, sự thân mật giữa Basmanov và sa hoàng hiện lên qua những ám chỉ và sự căng thẳng giữa hai người, gợi một sắc thái nhục cảm đồng giới kín đáo.

Fyodor Basmanov nhảy múa trong phim “Ivan Bạo chúa” của Eisenstein

Bộ phim “Sa hoàng Ivan Bạo chúa” năm 1991 cũng có những mô típ tương tự. Ảnh bìa bài viết lấy từ một cảnh trong phim này. Một cảnh đáng nhớ là lúc Basmanov bị bắt và hét với theo sa hoàng: “Ta với ngươi cùng mắc một tội đấy thôi!”

Tài liệu và nguồn tư liệu
  • Gorsky, Aleksandr. Историческое описание Свято-Троицкой Сергиевой лавры [Mô tả lịch sử Tu viện Chúa Ba Ngôi của Thánh Sergius]. Kèm các phụ lục của viện phụ Leonid. Phần 2. Moskva: Hội Lịch sử và Cổ vật Nga Hoàng gia thuộc Đại học Moskva, 1879. Tr. 52.
  • Karamzin, Nikolai. История государства Российского [Lịch sử nhà nước Nga]. Tập 9. Sankt-Peterburg: Nhà in N. Grech, 1821.
  • Kurbsky, Andrei. История о великом князе Московском [Chuyện về Đại công Moskva]. Moskva: Nhà xuất bản URAO, 2001.
  • Prinz von Buchau, Daniel. Начало и возвышение Московии [Sự khởi đầu và vươn lên của xứ Moskva]. Ivan Tikhomirov dịch. Moskva: Hội Lịch sử và Cổ vật Nga thuộc Đại học Moskva, 1877.
  • Solovyov, Sergei. История России с древнейших времён [Lịch sử Nga từ thời xa xưa nhất]. Tập 6. Moskva: Nhà in Đại học, 1887.
  • Tolstoy, Aleksei Konstantinovich. “Князь Серебряный. Повесть времён Иоанна Грозного” [Thân vương Serebryany. Truyện thời Ivan Bạo chúa]. Русский вестник [Bản tin Nga], tháng 8–tháng 10 năm 1862.
  • Florya, Boris. Иван Грозный [Ivan Bạo chúa]. Moskva: Molodaya Gvardiya, 1999.
  • Schlichting, Albert. “Краткое сказание о характере и жестоком правлении московского тирана Васильевича” [Lược truyện về tính cách và sự cai trị tàn bạo của bạo chúa xứ Moskva Vasilyevich]. Trong Новое известие о России времени Ивана Грозного [Ghi chép mới về nước Nga thời Ivan Bạo chúa], A. I. Malein dịch. Leningrad: Nhà xuất bản Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô, 1934.
  • Staden, Heinrich von. Записки о Московии [Ghi chép về xứ Moskva]. Tập 1, Публикация и перевод текста [Công bố và dịch văn bản]. Moskva: Drevlekhranilishche, 2008.

Tài liệu liên quan

Tin tức mới nhất

VoteHub dự báo Mary Peltola thắng cử Thượng viện Mỹ tại Alaska. Quảng cáo của bà về nhà vệ sinh dành cho bé gái bị chỉ trích là bài người chuyển giới Muhith Mahmood, người từng bỏ phiếu cấm treo cờ cầu vồng trên cột cờ của thành phố, nhậm chức thị trưởng Hamtramck, bang Michigan Nghị sĩ Pháp Marine Le Pen nói bà đã thay đổi quan điểm về hôn nhân đồng giới