“Changing Gender” — Sách của Susan Stryker về sự tiến hóa của khái niệm giới và lịch sử người chuyển giới

Ngày 25 tháng 8 năm 2026, nhà xuất bản Hoa Kỳ Farrar, Straus and Giroux (thuộc tập đoàn Macmillan Publishers) đã phát hành cuốn sách tiếng Anh Changing Gender. Tác phẩm do Susan Stryker — học giả, nhà sử học, nhà làm phim và người tiên phong trong lĩnh vực nghiên cứu chuyển giới — biên soạn.

Susan Stryker là giáo sư danh dự tại Đại học Arizona, nghiên cứu viên thỉnh giảng tại Đại học Stanford và từng đoạt giải Emmy cho bộ phim tài liệu Screaming Queens: The Riot at Compton’s Cafeteria (2005), ghi lại cuộc nổi dậy lịch sử của những phụ nữ chuyển giới và drag queen tại San Francisco năm 1966. Là một trong những người đặt nền móng cho ngành nghiên cứu chuyển giới trong học thuật, bà là tác giả của chuyên khảo kinh điển Transgender History, đồng chủ biên tuyển tập hai tập The Transgender Studies Reader và đồng sáng lập tạp chí học thuật được bình duyệt TSQ: Transgender Studies Quarterly. Tuyên ngôn năm 1994 của bà mang tên “My Words to Victor Frankenstein Above the Village of Chamounix” đã trở thành văn bản kinh điển của lý thuyết queer và mở đường cho thể loại tự lý thuyết hóa (autotheory), khẳng định phẩm giá của thân thể chuyển giới trước sự bệnh lý hóa y tế và xã hội.

Công trình mới của Stryker là sự kết hợp giữa lịch sử tư tưởng, lý thuyết văn hóa, ngôn ngữ học và hồi ký cá nhân. Động lực thôi thúc cuốn sách ra đời là sự leo thang căng thẳng của các cuộc chiến văn hóa và làn sóng tấn công pháp lý nhắm vào quyền của người chuyển giới tại Hoa Kỳ trong nửa đầu thập niên 2020. Trước việc các chính trị gia bảo thủ biến luận điệu chống “hệ tư tưởng giới” thành công cụ phân cực chính trị, Stryker đặt ra những câu hỏi cốt lõi: chúng ta thực sự muốn nói gì khi bàn về “giới”, khái niệm này bắt nguồn từ đâu và tại sao việc chuyển đổi thân thể lại gợi lên sự phản kháng dữ dội từ những người bảo vệ trật tự quy chuẩn?

Stryker lần theo phả hệ lịch sử của khái niệm qua nhiều ngành học. Khởi đầu là một phạm trù ngữ pháp trong ngôn ngữ học, đến giữa thế kỷ 20, thuật ngữ “giới” (gender) đã được đưa vào y học, tình dục học, tâm lý học và xã hội học để phân biệt giới tính sinh học với các vai trò xã hội được tiếp nhận, trước khi trở thành vũ khí sắc bén của phê phán nữ quyền. Tác phẩm đào sâu vào những góc nhìn lịch sử bất ngờ: từ phân tích bài hát trào phúng thế kỷ 18 “Yankee Doodle” chế giễu sự lệch chuẩn nam tính thời thuộc địa, đến các lý thuyết tướng sọ thế kỷ 19 cố gắng gán ghép chức năng xã hội vào hình dạng hộp sọ. Dựa trên tư liệu lưu trữ, Stryker cũng xem xét lại công trình Transvestites and Transsexuals: Mixed Views (1976) của nhà tâm lý học Deborah Heller Feinbloom và các xung đột ban đầu về việc loại trừ phụ nữ chuyển giới khỏi các không gian nữ quyền tại Boston trong thập niên 1970.

Một phần trọng tâm của cuốn sách xuất phát từ trải nghiệm thực địa của chính tác giả. Stryker thuật lại khoảng thời gian tại Đại học Stanford vào mùa xuân năm 2023, đặt song song các cuộc trao đổi với sinh viên tại trung tâm LGBTQ+ QSpot với việc trực tiếp tham dự buổi thuyết trình của nhà bình luận cực hữu Matt Walsh. Phân tích cơ chế của nỗi hoảng loạn đạo đức chống người chuyển giới, bà liên hệ nó với các kỹ thuật thao túng dữ liệu số của Cambridge Analytica và công trình kinh điển Male Fantasies của Klaus Theweleit, vốn nghiên cứu nỗi sợ hãi về thân thể linh hoạt trong lực lượng bán quân sự Freikorps thời Cộng hòa Weimar. Stryker chứng minh rằng người chuyển giới đang bị biến thành vật tế thần cho nền chính trị phản động trong thời kỳ khủng hoảng sâu sắc về tri thức và niềm tin thể chế.

Kết luận sâu sắc của cuốn sách vượt xa khuôn khổ chuyển đổi danh tính của từng cá nhân. Đối với Stryker, tái tư duy về giới đồng nghĩa với việc định hình lại chính ranh giới của nhân tính và bản chất của hiện thực xã hội. Bằng cách từ chối nhìn nhận giới như một chiếc lồng nhị phân bất biến, chuyên khảo khẳng định tiềm năng sáng tạo của trải nghiệm chuyển giới, mở ra những con đường mới cho quyền tự chủ thân thể, bình đẳng và tình đoàn kết nhân loại.