Rus Çarı III. Vasili ve eşcinsel olduğuna dair söylentiler
Bir İtalyan tarihçinin, bir Rus çarının erkeklere duyduğu ilgiye ilişkin tanıklığı.
İçindekiler

Korkunç İvan’ın babası III. Vasili, 1505’ten 1533’e kadar Rus devletini yönetti. İki kez evlendi. Solomoniya Saburova ile yirmi yıl süren ilk evliliğinden hiç çocuğu olmadı.
İtalyan tarihçi Paolo Giovio daha sonra Vasili’nin erkeklere ilgi duyduğuna ilişkin bir söylentiyi kayda geçirdi. Bu tür söylentilere belki de ilk evliliğinden çocuk sahibi olmaması yol açtı. Bu yazıda söz konusu Rus çarının cinselliği hakkında tarihsel kayıtlardan bilinenleri ele alacağız.
Bir İtalyan tarihçinin III. Vasili’nin eşcinselliği hakkında yazdıkları
Rusçada Pavel Yoviy adıyla anılan Giovio, Moskof ülkesine hiç gitmedi. Ülkeyi oradan gelenlerin anlattıklarından tanıdı. 1525’te Roma’da III. Vasili’nin elçisi Dmitri Gerasimov ile buluştu. Görüşmeleri, Moskova elçilik heyeti hakkındaki kitabına temel oldu.
Giovio, knezin özel hayatını “Askerî Yiğitlikleriyle Ün Kazanmış Adamların Tasvirleri” adlı başka bir kitapta ele aldı. Kitap 1551’de, Vasili’nin ölümünden on sekiz yıl sonra çıktı. Giovio, Vasili’yi anlattığı bölümün sonunda knezin hangi nedenlerle kınandığını düşündüğünü sıraladı. Erkeklere ilgi duyduğu söylentisini de orada aktardı.
“Az sonra, savaşta hep talihsiz olup [yine de] her seferinde yara almadan kurtulan Vasili, ağır ve iltihaplı bir hastalık yüzünden günden güne eriyerek öldü. Kuşkusuz bu boşanmalar adını kötüye çıkardı. Ölçüsüz derecede açgözlü, eli sıkı ve yüce gönüllülükten yoksun olduğu için tebaası arasında da iyi bir adı yoktu.
Babasının iğrenç kusurunu da taşıyordu. Söylendiğine göre kadınlardan tiksiniyor ve şehvetini öteki [cinse] yöneltiyordu. Zira Moskovalılarda kökleşmiş bir âdete göre Yunanlar gibi delikanlıları sevmek caizdir. Bunların en soyluları ve şövalyeliğin her kademesinden kişiler, saygın kentlilerin çocuklarını hizmetlerine alıp onlara savaş sanatını öğretmeyi âdet edinmiştir.”
— Paolo Giovio, “Askerî Yiğitlikleriyle Ün Kazanmış Adamların Tasvirleri”, Rusçaya çeviren O. İ. Vagyani, s. 355
Parçanın Latince özgün metni
“Nec multo post Basilius, bello semper infelix et semper sospes, gravi oppressus pituita, mortem obiit; his profecto repudiis infamis, et uti impotenter rapax et nusquam liberalis aut benignus apud suos inglorius; hoc etiam ab turpi Ioannis patris aemulatione probro oneratus, quod a foeminis abhorrere diceretur, alio scilicet translata libidine, quoniam inveterata consuetudine apud Moscos, more Graecorum, adolescentes amare fas esset; primores namque gentis et cuncti equestris dignitatis ordines, honestorum civium liberos in famulatum sibi asciscere militiaeque erudire consveuerunt”.
— Paolo Giovio, aynı parça Latince, s. 352
“Söylendiğine göre” sözü Latince diceretur karşılığıdır. Giovio böylece başkalarından duyduklarını aktardığını belli eder.
Alio scilicet translata libidine sözü, kelimesi kelimesine, arzunun “başka bir yöne” çevrilmesini anlatır. Libido burada cinsel arzu demektir. Rusça çeviri bunu “şehvet” anlamına gelen bir sözcükle karşılar.
Çeviride Giovio “babasının iğrenç kusuru”ndan söz eder. Özgün metinde ise “taklit” anlamına gelen aemulatio sözcüğü vardır. Giovio, Vasili’yi bu konuda babası III. İvan’ı taklit ettiği iddiasıyla suçluyordu. Bu suçlamanın nereden çıktığını da söylemez.
Büyük knezin iki evliliği
Solomoniya Saburova, Moskovalı soylu bir aileden geliyordu. 1505’te Vasili ile evlendi.
Habsburg diplomatı Sigismund von Herberstein, Vasili’nin Solomoniya ile nasıl evlendiğini ve ondan neden ayrıldığını yazdı. 1517 ve 1526’da Moskova’ya gitmişti. Anlattığına göre Vasili, “yabancı bir kadınla evlenmektense tebaasından birinin kızıyla evlenmenin daha iyi olacağına” karar verdi. Herberstein bunu yabancı biriyle evlenmenin masraflarıyla ve knezin kendi inancından bir eş istemesiyle açıkladı. Vasili, diplomatın Salome dediği Solomoniya’yı gelin adaylarının kendisine sunulduğu bir toplantıda seçti.
Vasili ve Solomoniya yirmi yıl birlikte yaşadı, ancak çocukları olmadı. Tarihçi Vladimir Kuçkin’e göre Vasili yeniden evlenip bir vâris bırakabilmek için evliliğini sona erdirmeye karar verdi. Aksi takdirde ölümünden sonra kardeşleri taht kavgasına girişebilirdi.
Kasım 1525’te Solomoniya’nın saçı rahibeliğe giriş töreninde kesildi ve kendisine Sofiya adı verildi. Ardından Suzdal’daki Pokrov Kadın Manastırı’na gönderildi.
Vasili Ocak 1526’da Yelena Glinskaya ile evlendi. Babası Knez Vasili Glinski, Litvanya Büyük Dükalığı’ndan ayrılıp Moskova’nın hizmetine girmişti.
Herberstein ikinci elçilik görevi sırasında Solomoniya’nın rahibeliğe giriş törenine direndiğini ve knezin danışmanlarından birinin ona kamçıyla vurduğunu işitti.
“Bundan sonra cesareti kırıldı ve herkesin önünde yüksek sesle keşiş başlığını kendi isteği dışında ve zorla taktığını söyledi. Kendisine yapılan bu büyük haksızlığın öcünü alması için Tanrı’ya seslendi.”
— Sigismund von Herberstein, “Moskof Ülkesi Üzerine Notlar”
Aradan bir süre geçtikten sonra bir gün saraydan iki kadın, Solomoniya’nın hamile olduğunu kendilerine söylediğine çarı inandırmaya çalıştı. Vasili söylentiyi araştırmaları için manastıra adam gönderdi. Herberstein Moskova’da kaldığı sırada olayın iki ayrı anlatımını işitti.
“O zamanki Moskof ülkesi ziyaretimiz sırasında kimileri Salome’nin Georgi adında bir oğlan doğurduğuna, ama çocuğu kimseye göstermek istemediğine yemin ediyordu. […] Başkaları ise doğum yaptığını ısrarla inkâr ediyordu. Demek ki bu olay hakkında iki ayrı söylenti dolaşıyor.”
— Sigismund von Herberstein, “Moskof Ülkesi Üzerine Notlar”
Giovio da aynı söylentiyi yazdı. Bu bölüm, Vasili’nin ölümü ve erkeklere duyduğu ilgi hakkındaki anlatımın hemen öncesindedir.
“Sonra Vasili, kısır diye karısı Solomoniya’yı boşadı ve onu bir manastıra kapattı. [Onun yerine] hiç de yüksek soydan olmayan bir adamın kızı Yelena’yı aldı. Solomoniya’nın kutsal duvarlar ardında hükümdarın iktidarını miras alan bir oğlan doğurduğu söylentisi yayılmasaydı, anlaşılan öncekilerden [eşlerinden] bile daha az soylu başka bir Yelena’yı alacaktı.”
— Paolo Giovio, “Askerî Yiğitlikleriyle Ün Kazanmış Adamların Tasvirleri”
Vasili’nin evlenmeyi düşündüğü öne sürülen “başka bir Yelena”nın kim olduğu bilinmiyor. Giovio, Yelena Glinskaya’nın babasının soylu olmadığını söylerken yanılıyordu.
Yelena ile Vasili’nin 1530’da ileride Korkunç İvan diye anılacak İvan adlı oğulları, 1532’de ise Yuri doğdu.
III. Vasili hükümdarlığı sırasında Moskova devletini genişletmeye devam etti. 1510’da Moskova, Pskov’u egemenliği altına aldı. Vasili burada veçe denen kent meclisini kaldırıp kendi valilerini atadı. 1514’te Moskova birlikleri Litvanya Büyük Dükalığı ile savaşta Smolensk’i aldı. 1521’de Ryazan Knezliği Moskova’ya katıldı.
Sotnik hikâyesi
2017’de Rus popüler bilim ve kültür dergisi Diletant, Vasili’nin özel hayatına dair başka bir hikâye yayımladı. Hikâyeyi, Sverdlovsk’ta rock müziğinin tarihi üzerine kitaplar yazan müzik gazetecisi Dmitri Karasyuk aktardı. Hikâyedeki sotnik, yüz kişilik bir birliğin komutanıdır.
“Vasili, karısıyla paylaştığı yatağa saray muhafızlarından çıplak bir sotnik girdiği takdirde evlilik görevini yerine getirmeye hazırdı.”
— Dmitri Karasyuk, “Çarlık Tahtında Sodom”, Diletant, 2017
Karasyuk, adlarını vermediği yabancıların anlattıklarına dayanıyordu. Sotnikten söz eden bir 16. yüzyıl kaynağı da göstermedi.
Elde kalan tanıklıklardan knezin belirli erkeklerle ilişkisi olup olmadığını saptamak mümkün değil.
Kaynaklar ve bibliyografya
- Sigismund von Herberstein. Записки о Московии [Moskof Ülkesi Üzerine Notlar]. Çev. İ. Anonimov. Sankt Petersburg: V. Bezobrazov ve Ortakları Matbaası, 1866, s. 27.
- Sigismund von Herberstein. Записки о Московии [Moskof Ülkesi Üzerine Notlar]. Çev. A. İ. Malein ve A. V. Nazarenko. Moskova: Moskova Üniversitesi Yayınevi, 1988, s. 73, 86–87, 298–299.
- Yeltsin Merkezi. “Дмитрий Карасюк. Презентация книги Как мы любили „Битлз“. История битломании в СССР”. 8 Nisan 2022. Yazarın biyografisi.
- Paolo Giovio. “Sub effigie Basilii, Moscoviae Principis” [Moskova Hükümdarı Vasili’nin Portresi Altında]. Elogia virorum bellica virtute illustrium [Askerî Yiğitlikleriyle Ün Kazanmış Adamların Tasvirleri] (1551), 6. kitap, 14. tasvir. Çev. O. İ. Vagyani. Россия в первой половине XVI в.: взгляд из Европы içinde, der. O. F. Kudryavtsev, s. 352, 355–357. Moskova: Russkiy Mir, 1997.
- Dmitri Karasyuk. “Содом на царском троне”. Дилетант, 6 Ekim 2017.
- Oleg Kudryavtsev. “Гуманист из Гипербореи: русский книжник Дмитрий Герасимов и его рассказ о своей стране в интерпретации итальянского гуманиста Павла Йовия (1525 год)”. Новая и новейшая история, sayı 6 (2017): 110–117.
- Vladimir Kuçkin. “Московские Рюриковичи (генеалогия и демография)”. Исторический вестник 4, sayı 151 (2013): 6–73 (bkz. s. 47–48).
- Tatyana Matasova ve Yana Zelenina. “София (Сабурова Соломония Юрьевна)”. Православная энциклопедия içinde, cilt 65, s. 245–255. Moskova: Ortodoks Ansiklopedisi Kilise Araştırmaları Merkezi, 2022.
- Aleksandr Filyuşkin. Василий III. Moskova: Molodaya Gvardiya, 2010.


