Mujik-Maslenitsa: Kadın Kılığına Girmiş Bir Erkekten Oluşan Maslenitsa Figürü

Maslenitsa, Ortodoks takviminde Büyük Perhiz’den önceki son haftanın, yani Peynir Haftası’nın Rusça adıdır. Tarihi her yıl değişir çünkü Paskalya’ya bağlıdır. Bu hafta boyunca et diyetten çıkarılmıştır, ancak tereyağı, süt ürünleri ve yumurta hâlâ serbesttir. Blini zamanla mevsimin en bilinen bayram yemeği ve Maslenitsa’nın en tanınmış simgelerinden biri hâline gelmiştir.

Maslenitsa betimlemeleri genellikle iki anlam katmanını bir araya getirir. Biri, Ortodoks liturji takvimine ve Perhiz’e hazırlığa aittir. Diğeri ise daha eski halk geleneklerini korur: kızak gezileri, gürültülü sokak alayları, oyunlar, kılık değiştirme ve bayram vesilesiyle rollerin geçici olarak tersine çevrilmesi.

Bugün saman kukla, Maslenitsa ile özdeşleşen en tanıdık imgelerden biridir. Ancak tarihî etnografik betimlemeler, böyle bir kuklanın her bölgede evrensel olmadığını göstermektedir. Kuklanın var olduğu yerlerde çoğu zaman kutlamanın merkezinde yer almıştır.

Kukla genellikle büyük ölçekli yapılırdı. İskeleti, samanla sarılmış çapraz iki çubuktan oluşan haç biçimli bir yapı ya da büyük bir saman demeti olabilirdi. Üst kısmı baş, alt kısmı gövde olarak biçimlendirilirdi. Figürün daha görünür olması için uzun bir sırığa sabitlenirdi.

Giysisi yöreden yöreye değişirdi. Bazı yörelerde kukla kaftan ve şapka giydirilir, kuşakla bağlanır ve ıhlamur ağacı kabuğundan ayakkabı giydirilirdi. Başka yerlerde kadın kıyafetleri — bluz, sarafan veya etek — giydirilir, başına da bir eşarp bağlanırdı. Figür daha sonra bir kızağa yerleştirilerek şarkılar eşliğinde bir tepeye götürülürdü; orada yerel geleneğe göre Maslenitsa’nın törensel «karşılanması» gerçekleşirdi.

Mujik-Maslenitsa

20. yüzyıl başına ait dikkat çekici bir Maslenitsa betimlemesi, Apollon Apollonovich Korinfsky’nin 1901 tarihli Narodnaia Rusʹ: Kruglyi god skazanii, poverii, obychaev i poslovits russkogo naroda («Halk Rusyası: Rus Halkının Efsaneler, İnançlar, Âdetler ve Atasözlerinin Bütün Yılı») adlı kitabında yer alır. Maslenitsa’ya ayrılmış bir bölümde Korinfsky, onun deyimiyle «kadın kılığına girmiş bir erkeğe dönüşmüş» bir bayram figürünü anlatır.

Türkçede bu figür en doğal biçimde kılık değiştirmiş bir karnaval ya da maskeli şenlik karakteri olarak tanımlanabilir: komik ve ritüel amaçlı kadın kıyafeti giymiş erkek bir icracı. Buradaki “mujik” sözcüğü de “Rus köylü erkeği” anlamına gelir. Mizah, bayram ortamında kamusal alanda sahnelenen kasıtlı cinsiyet uyumsuzluğundan doğar.

Korinfsky şöyle yazar:

Namuslu halk blini doyasıya yedi. Sonra, şarkılarla ve danslarla, küçük çanlar, büyük çanlar ve parlak kumaş parçalarıyla süslenmiş bir ağacı sokaklarda taşıyıp gezdirdiler. Ardından «Maslenitsa»yı gezdirdiler; o ki nedense güzel bir tanrıçadan, kadın kılığına girmiş, huş dalı venikleriyle süslenmiş ve elinde bir balalayka tutan bir erkeğe dönüşmüştü. Koca bir alay düzenlenmişti. Önde süslü kızaklar (bazı yerlerde ise kızaklar üzerine yerleştirilmiş bir kayık) «kaz dizilişinde» on ila yirmi ata koşulmuş olarak uçar gibi gidiyordu; her atın üstünde elinde süpürge tutan bir binici vardı. Mujik-Maslenitsa, balalaykanın yanı sıra arada bir «hükümdarın şarabı»ndan bir ştof da kaldırıyordu ve zaman zaman teknelerin ve «blini sandığı»nın yanında duran bira fıçısından da içiyordu.

Bu betimlemedeki birkaç ayrıntı önemlidir. Ştof, ölçü birimi olarak kullanılan eski bir şişe veya sürahiydi; «hükümdarın şarabı» ise votkanın eski Rusça karşılığıydı. Burada sözü edilen venik, Rus hamamında kullanılan bilindik huş dalı demetidir. Balalayka, huş dalı venikleri, votka, bira ve blini bir arada, halk kutlamalarının tanınmış simgelerinden kurulmuş kasıtlı olarak abartılı bir bayram imgesi oluşturur.

Korinfsky daha geniş alayı da betimler. İlk kızağın arkasından, şık giyinmiş delikanlılar, kızlar ve çocuklarla dolu başka kızaklar geliyordu. Çıngıraklar çınlıyor, balalaikalar çalıyor, şarkılar söyleniyor ve mahalleliler evlerinden çıkarak hareket eden kalabalığa katılıyordu. Öndeki kızağa «gemi» deniyordu ve süpürgeler ile havlularla süslenerek direkler ve yelkenler taklit edilebiliyordu. Bu tören, geleneksel olarak «karşılama» ya da resmî kabul ile özdeşleştirilen Maslenitsa haftasının açılışına aitti.

Mujik-Maslenitsa figürü, halk bayram kültürünün tanıdık bir ilkesini ortaya koyar: alışılmış rollerin geçici olarak tersine çevrilmesi. Maslenitsa sırasında dünya kasıtlı olarak değiştirilmiş bir biçimde gösterilebilirdi. Maslenitsa adını taşıyan bir bayram figürü, kadın kılığına girmiş bir erkek olarak, elinde müzik aletleri, hamam venikleri ve içki ile gürültülü bir alay hâlinde sokaklarda dolaşabilirdi.

Bu açıdan bakıldığında Mujik-Maslenitsa, en iyi bayram tersine çevirme maskesi olarak anlaşılır. Kostümün anlamı, görünür uyumsuzluğun kendisinde yatar. Bayramı, gündelik kategorilerin gevşetilebildiği, alay edilebildiği ve kamusal alanda tiyatral biçimde yeniden düzenlenebildiği bir zaman olarak işaretler.

Telegram kanalımıza abone olun (Rusça): Urania. Telegram Premium ile gönderileri uygulama içinde çevirebilirsiniz. Premium olmadan da birçok gönderi web sitemize bağlantı içerir; sitede dili değiştirebilirsiniz — yeni yazıların çoğu baştan itibaren birden fazla dilde yayımlanır.