İdet ve Ruiu Heykeli — Antik Mısır'da Lezbiyen Çift mi?

Bu heykel, Antik Mısır’ın Yeni Krallık dönemine, 18. Hanedanlık zamanına aittir — yaklaşık olarak MÖ 1480 ile 1390 yılları arasına tarihlenir. Bu dönem, Mısır’ın en büyük gücüne ulaştığı çağdı: ülke sınırlarını genişletiyor, büyük tapınaklar inşa ediyor ve çok sayıda sanat eseri üretiyordu. Bu dönemin sanatı, geleneksel biçimleri korurken tasvir edilen kişilerin bireysel özelliklerine dikkat göstermesiyle bilinir.

Heykelin, Teb’de (Thebes), Deir el-Medina bölgesinde yapıldığı düşünülmektedir. O dönemde Teb, Mısır’ın başlıca dini ve siyasi merkezlerinden biriydi. Deir el-Medina ise kraliyet mezarlarının yapımı ve süslenmesinde çalışan zanaatkar ve ressamlardan oluşan bir yerleşim yeriydi.

Heykel kireçtaşından yontulmuştur — Mısır’da küçük boyutlu heykelcilik için yaygın olarak kullanılan yumuşak bir taş. Figürler başlangıçta canlı renklerle boyanmıştı: Antik Mısır heykelleri neredeyse her zaman çok renkli boyayla kaplanırdı, ancak bu boya zamanla genellikle kaybolurdu.

Heykeltıraşın adı bilinmemektedir. Antik Mısır sanatı için, özellikle 18. Hanedanlık’ın küçük portre heykelleri söz konusu olduğunda, bu son derece olağan bir durumdur.

Heykel 19. yüzyılda müzeye girmiş ve 1824 ile 1888 yılları arasında oluşturulan Eski Koleksiyon’un parçası olmuştur. Heykeli kimin ve hangi koşullarda bulduğuna dair kesin bilgiler günümüze ulaşmamıştır.

Heykel günümüzde, Mısır dışındaki en büyük Antik Mısır sanat koleksiyonlarından biri olan Torino Mısır Müzesi’nde (Museo Egizio) korunmaktadır. Müze kataloğunda Cat. 3056 envanter numarasıyla kayıtlıdır.

İdet ve Ruiu arasındaki bağ: akrabalık mı, romantik ilişki mi?

Heykel, yan yana oturan iki kadını tasvir eder: İdet ve Ruiu. İdet’in adı, İngilizce müze açıklamalarında bazen Idu olarak aktarılır.

İdet, sağ tarafta, onur köşesinde oturmaktadır: Antik Mısır ikonografisinde sağ taraf daha prestijli konum olarak kabul edilirdi. Yazıtta “evin hanımı” olarak adlandırılmıştır — Mısırca nbt pr (“nebet per”). Bu unvan genellikle evli bir kadını, evin hanımefendisini ifade eder ve toplumsal konumuna işaret ederdi. Ruiu ise yazıtta herhangi bir unvan taşımamaktadır.

İki kadın yakın fiziksel temas halinde gösterilmektedir: biri diğerini kucaklayarak kolunu sırtına dolamıştır. Bu duruş, 18. Hanedanlık anıtlarından iyi bilinir ve en sık yan yana oturan evli çiftlerin tasvirlerinde karşımıza çıkar. Bununla birlikte, tüm göstergeler bir arada değerlendirildiğinde İdet’in kıdemli figür olduğu anlaşılır: onur köşesini işgal etmekte, bir unvan taşımakta ve Antik Mısır’ın toplumsal mantığına göre yerleşik bir konuma sahip görünmektedir. Ruiu ise aksine, unvansız, daha genç figür olarak sunulmaktadır.

Heykelin arka yüzünde, her iki tarafta, tanrı Osiris’e sunulan adak formülleri kazınmıştır. Antik Mısır dininde Osiris, ölüler diyarının efendisi ve ölülerin yargıcıydı. Yazıtlar standart cenaze formülünü içermektedir: “Sonsuzluğun efendisi Osiris’e, [bahşetsin] tüm iyi ve temiz şeyleri ve hoş kuzey rüzgârını, evin hanımı İdet’in ka‘sına (“ruhuna”), haklı çıkmış olan” ve Ruiu’ya yönelik benzer bir metin. “Haklı çıkmış” ifadesi, her iki kadının da vefat etmiş olduğunu ve öbür dünya mahkemesinde doğru kişiler olarak tanındığını gösterir. Dolayısıyla heykel anma niteliği taşır ve onların hatırasını yaşatmak amacıyla yapılmıştır.

Müze açıklamaları, İdet ile Ruiu arasındaki akrabalık bağının yazıtlarda belirtilmediğine dikkat çeker. Metinler, anne-kız mı, kız kardeş mi yoksa eş mi olduklarını söylemez. Bilinen hiçbir Mısırbilimci, heykelin iki kadın arasındaki romantik veya cinsel bir ilişkiyi tasvir ettiğini açıkça ileri sürmemektedir.

Bu tür tasvirler son derece nadirdir, ancak eşsiz değildir. En az iki yakın paralel bilinmektedir. Bir heykelcik Kopenhag’da, Ny Carlsberg Glyptotek’te (Æ.I.N. 586); diğeri Belçika’daki Kraliyet Mariemont Müzesi’nde (81/9) bulunmaktadır. Kopenhag örneğinde yazıt yoktur. 18. Hanedanlık’ın başlarına tarihlenen Mariemont heykelciği ise bir metin korumuştur. Burada sağda oturan kadın “evin hanımı Hetepet (Hetepet)” olarak adlandırılırken, solda oturan kadın “kızı” Moutouy olarak belirtilmiştir ve o da başka bir unvan taşımamaktadır. Bu bileşim — büyüğe unvan, küçüğe unvan yokluğu ve benzer duruş — Torino heykelciğinde de Ruiu’nun büyük olasılıkla İdet’in kızı olduğunu düşündürmektedir.

Öte yandan, yazıtlardaki belirsizliğin kendisi de dikkat çekicidir. Antik Mısır anıtlarında aile bağları genellikle statüs, miras veya ölülerin doğru şekilde anılması açısından önem taşıdığında kaydedilirdi. Eğer bir ilişki kamusal kimlik sunumunun alışılmış diline uymuyorsa, hiç belirtilmeyebilirdi. Bu durum, söz konusu ilişkinin modern anlamda “yasaklanmış” olmasından değil, Mısır epigrafisinin toplumsal olarak okunabilir rolleri — eş, kız, kız kardeş — tercih etmesinden kaynaklanıyordu.

Bu açıdan bakıldığında, farklı bir yorum da teorik olarak tamamen dışlanamaz. Karşımızda yakınlığı eşlik ya da romantik nitelikte olan ancak bunu birden fazla okumaya izin veren ve çağdaşlarında soru uyandırmayan evrensel bir bağlılık jesti aracılığıyla ifade eden iki kadın olabilir.

En temkinli sonuç şudur: bilinen paralellerle desteklenen “anne ve kız” açıklaması en olası olanıdır. Ancak samimi duruşun ve yazıtların sessizliğinin bir araya gelmesi, alternatif yorumlara alan bırakmaktadır — bu iki kadının toplumsal olarak kabul edilebilir bir biçimde tasvir edilmiş bir çift olma ihtimali de dahil olmak üzere, ilişkilerinin niteliğini açıkça tanımlamaya gerek kalmadan.

Telegram kanalımıza abone olun (Rusça): Urania. Telegram Premium ile gönderileri uygulama içinde çevirebilirsiniz. Premium olmadan da birçok gönderi web sitemize bağlantı içerir; sitede dili değiştirebilirsiniz — yeni yazıların çoğu baştan itibaren birden fazla dilde yayımlanır.