Enjekte Edilebilir HIV Önleme İlacı Orta Doğu ve Kuzey Afrika'daki 11 Ülkede Yaklaşık 40 Dolara Sunulacak
Ekim 2026 başında, yılda yalnızca iki doz gerektiren yenilikçi temas öncesi profilaksi (PrEP) enjeksiyonunun, Orta Doğu ve Kuzey Afrika (MENA) bölgesindeki 11 ülkede ve Afganistan’da kişi başına yıllık yaklaşık 40 dolar maliyetle sunulacağı açıklandı. The New Arab tarafından yayımlanan habere göre, ilacı geliştiren ABD merkezli biyofarmasötik şirketi Gilead Sciences, altı jenerik ilaç üreticisiyle gönüllü lisans anlaşmaları imzaladı. Bu anlaşma sayesinde 2026 sonundaki ilk dağıtımın ardından 2027 yılında uygun fiyatlı jenerik ilacın seri üretimine geçilmesi planlanıyor.
Söz konusu etken madde, uzun etkili bir HIV kapsid inhibitörü olan lenakapavir (ABD’de temas öncesi koruma amacıyla Yeztugo, tedavi amacıyla ise Sunlenca adıyla onaylandı). Uzmanlar, günlük ağızdan alınan hapların (örneğin tenofovir ve emtrisitabin kombinasyonları) yerini altı ayda bir yapılan iki deri altı enjeksiyonun almasını HIV ile mücadelede devrim niteliğinde bir adım olarak değerlendiriyor. İlacın piyasa fiyatları arasındaki uçurum ise dikkat çekici: ABD’de orijinal Yeztugo ile yıllık tedavi kişi başına yaklaşık 28.218 dolara mal olurken, 120 düşük ve orta gelirli ülkeye yönelik jenerik versiyonun yıllık kişi başı maliyetinin yaklaşık 40 dolar olması hedefleniyor.
MENA bölgesinde anlaşma Afganistan, Cibuti, Mısır, Libya, Moritanya, Fas, Somali, Sudan, Suriye, Tunus ve Yemen’i kapsıyor. Lisans alan altı üretici arasında Mısır merkezli Eva Pharma’nın yanı sıra Hindistan ve diğer ülkelerden uluslararası ilaç üreticileri bulunuyor. Gilead yetkilileri, lisans kapsamının HIV yaygınlığı, ülkelerin ekonomik durumları ve kamu sağlığına sağlayacağı faydalar gözetilerek belirlendiğini ifade etti. Jenerik ilaç üretiminin tam kapasiteye ulaşmasına kadar Gilead, aralarında Fas’ın da yer aldığı 21 ülkede erken erişim sağlayan Küresel AIDS, Tüberküloz ve Sıtma ile Mücadele Fonu aracılığıyla ilacı kâr amacı gütmeksizin maliyetine sunmayı taahhüt etti.
Bununla birlikte anlaşma, Sınır Tanımayan Doktorlar (Médecins Sans Frontières, MSF) tarafından eleştirildi. Sağlık uzmanları; Cezayir, Ürdün, Irak, Lübnan, Filistin ve İran gibi bölgedeki birçok orta gelirli ülkenin lisans kapsamı dışında bırakıldığını ve bu ülkelerde fiyat politikasının şirketin inisiyatifine kalacağını belirtti. MSF’nin HIV programları sorumlusu Carlota Baptista, sınır aşan hareketliliğin yoğun olduğu bir coğrafyada bu tür ayrımların eşitsizlik yarattığını vurgulayarak Gilead’a lisansları tüm ülkeleri kapsayacak şekilde genişletme çağrısında bulundu.
Orta Doğu ve Kuzey Afrika’da etkili korunma yöntemlerine duyulan ihtiyaç giderek artıyor. UNAIDS verilerine göre, 2010 ile 2024 yılları arasında dünya genelinde yeni HIV vakaları yaklaşık %40 azalırken, MENA bölgesinde yıllık yeni bulaşma sayısı %94 artarak 12 binden 23 bine yükseldi. Bölgede HIV ile yaşayan kişilerin yalnızca yaklaşık %63’ü durumunu biliyor ve bu kişilerin yarısından azı antiretroviral tedaviye erişebiliyor. UNAIDS; toplumsal damgalanma, ayrımcı yasalar ve eşcinsel erkekler de dahil olmak üzere kırılgan grupların kriminalize edilmesinin sağlık hizmetlerine erişimde temel engel olduğunu vurguluyor. Altı ayda bir uygulanan enjeksiyon, her gün ilaç kutusu bulundurmanın getirdiği mahremiyet kaygılarını ve sosyal riskleri önemli ölçüde azaltıyor.
Daha önce Urania, Mozambik’te uzun etkili enjekte edilebilir lenakapavir ile HIV PrEP uygulamasına başlandığını ayrıntılarıyla aktarmış ve arkadaşlık uygulaması Grindr’ın PrEP hizmetlerini yaygınlaştırmak amacıyla Freddie tele-sağlık kliniğini satın almasını duyurmuştu.
