Rus Çarı Korkunç İvan ve sevgilisi Fyodor Basmanov
Çarın yakın çevresinden birinin hikâyesi, dönemin tanıklıklarında, edebiyatta ve sinemada.
İçindekiler

Rus Knezi Andrey Kurbski, soylu Fyodor Basmanov’u “çarın sevgilisi” diye anmıştı. Pek çok tanıklığa göre Basmanov, Korkunç İvan diye anılan Rus Çarı IV. İvan’ın sevgilisiydi. Bu yazıda ilişkileri hakkında bilinenleri anlatıyoruz.
Rus Çarı Korkunç İvan
Çar III. Vasili 1533’te öldüğünde oğlu İvan henüz üç yaşındaydı. Adı hükümdar olarak geçiyordu, ancak ülkeyi yönetebilecek durumda değildi. Bu yüzden iktidar, onun adına ülkeyi yöneten naiplere geçti. 16. yüzyıl ortalarında Moskova devletinde bu görevi üst düzey soylular olan boyarlar, İvan’ın annesi ve kilise temsilcileri sırayla, bazen de birlikte yürüttüler.
İvan, 1545’te on beş yaşına geldiğinde ülkeyi bizzat yönetmeye başladı. İki yıl sonra taç giydi ve çar ünvanını aldı. O dönemde Avrupa’da kullanılan ünvanlar arasında buna anlamca en yakın olanı imparatorluk ünvanıydı.
“Yakışıklı.”
— Venedik Elçisi Marco Foscarino, Korkunç İvan’ın 27 yaşındaki görünüşü hakkında
Korkunç İvan, yönetimi devraldığı andan itibaren iktidarı merkezîleştirmek ve devleti güçlendirmek için reformlar yaptı. Onun döneminde, ateşli silah kullanan piyadelerden oluşan düzenli strelets birliği kuruldu. İvan idare, yargı ve vergi düzenini değiştirdi.
Kazan ve Astrahan’ın ilhakı, hükümdarlığının en büyük askerî başarıları arasındaydı. Yine onun döneminde Rusya ile İngiltere arasında ticari ilişkiler kuruldu.
Çar Korkunç İvan, devrine göre eğitimli biriydi. Çok okur, çok yazar, şiir de kaleme alırdı.
“… tarihimizin eski dönemlerindeki hiçbir hükümdar, halk meydanında, kilise konsilinde, hizmetinden ayrılmış bir boyarla ya da yabancı elçilerle sözlü veya yazılı olarak konuşmaya ve tartışmaya böylesine hevesli ve bu işte böylesine maharetli değildi. Bu yüzden söz sanatının ustası bir hatip olarak ün kazandı.”
— Rus tarihçi Sergey Mihayloviç Solovyov, Korkunç İvan hakkında
Korkunç İvan’ın evlilik geçmişi karmaşıktır. Resmen dört kez evlendi. Bazı anlatılara göre resmî olmayan eşlerinin sayısı yediye kadar çıkmış olabilir.
Çarı şahsen tanıdığını ileri süren İngiliz seyyah Jerome Horsey, İvan’ın bir keresinde bin kızı baştan çıkarmakla ve kendi çocuklarından bininin canına kıymakla övündüğünü yazdı.
Öte yandan İvan’ın ilgisinin kadınlarla sınırlı olmadığı da söyleniyordu.
Korkunç İvan’ın sevgilisi Fyodor Basmanov
Fyodor Basmanov soylu bir aileden geliyordu. Babası Aleksey Basmanov, gençliğinden beri Korkunç İvan’ın hizmetinde voyvoda (askerî komutan) olarak görev yapmıştı. Kazan’ın alınması, Kırım seferleri ve Narva yakınlarındaki harekât da dâhil olmak üzere çarın askerî seferlerinin çoğuna katıldı.
Fyodor da büyüdüğünde seferlere katıldı. Bir keresinde babasıyla birlikte Ryazan yakınlarında bir Tatar saldırısını püskürttü.
Aleksey Basmanov 1555’te boyar ünvanını alarak soyluların en üst kademesine girdi ve çarın güvendiği kişilerden biri oldu. Oğlunu çarla tanıştıran da kendisiydi. Fyodor kısa süre sonra boyar oldu ve 1566’da çarın sofrasından sorumlu kravçiy görevine getirildi.
- yüzyılda kravçiyin işi sarayda yemek sunmaktan çok daha kapsamlıydı. Hükümdarın güvenliği açısından en önemli makamlardan biriydi. Kravçiy, çarın sofrasından, yiyecek ve içeceklerin denetlenmesinden, sofra takımlarından ve yemeklerin düzeninden sorumluydu. Dolayısıyla çarın sağlığı ve hayatı onun elindeydi. Korkunç İvan sürekli zehirlenmekten korktuğu için bu görevi yalnızca en yakınındaki kişilere verirdi.
Görev önemli ayrıcalıklar da sağlıyordu. Örneğin bugünkü Vladimir bölgesinde bulunan Gorohovets şehri, Fyodor’un mülkü oldu.
Opriçninada Basmanov
Fyodor Basmanov aynı zamanda bir opriçnik, yani opriçnina üyesiydi. Opriçnina, Korkunç İvan’ın ihanetten ve komplo kurmaktan kuşkulandığı boyarlarla mücadele etmek için oluşturduğu özel bir yönetim düzeni ve baskı sistemiydi. Ülke ikiye bölündü. Opriçnina denen bölümü doğrudan çar yönetiyordu. Öteki bölümde yönetim daha alışıldık biçimde sürüyordu, ancak halk mülklere el konmasından, şiddetten ve opriçniklerin baskınlarından zarar görüyordu.
Tarihçiler, bu düzende neyin ağır bastığını tartışıyor. Çarın korkusu ve kuşkuculuğu mu, yoksa eski seçkinleri tasfiye edip bizzat kendisine bağlı yeni bir seçkinler kesimi yaratma çabası mı?
Fyodor Basmanov bu terör düzeninin bir parçasıydı ve çarın kişisel iktidarı onu koruyordu.
“Öfkeye öylesine yatkındır ki öfkelendiğinde ağzı at gibi köpürür ve aklını yitirmişe döner. Böyle zamanlarda yolu üzerindeki insanlara bile öfkeyle saldırır.”
— Elçi Daniel Prinz von Buchau, Korkunç İvan hakkında
Zamanla Fyodor Basmanov çarın en yakınındaki kişilerden biri oldu. Kravçiylik görevini yürütmenin yanı sıra Korkunç İvan’ın emriyle boyarların idam edilmesinde rol aldı ve bazı askerî harekâtları yönetti. Örneğin 1568 yazında iki voyvodanın hesabını görmek üzere bugünkü Lipetsk bölgesindeki Dankov’a gönderildi.
“… yüzü güzel, ruhu alçak olan kravçiy Fyodor. İvan onsuz ne şölenlerde eğlenebilir ne de cinayet işlerken kudurabilirdi.”
— Rus tarihçi Nikolay Mihayloviç Karamzin, Fyodor Basmanov ve Korkunç İvan hakkında
Çar Basmanov’a hakaret eden bir knezi idam ettiriyor
Knez Dmitri Ovçinin’in ölümü de Basmanov’un adıyla anılır. Farklı anlatılarda knezin adı Obolenski-Ovçinin ya da kısaca Ovçina olarak geçer. Bir gün Ovçina ile Basmanov’un arası açıldı. Rus tarihçi Solovyov’un aktardığına göre Ovçina, Basmanov’u çara “iğrenç sodomiyle” hizmet etmekle suçladı. Her ne olduysa Korkunç İvan, Ovçina’yı öldürmeye karar verdi:
“Bir anlatıya göre genç Knez Dmitri Obolenski-Ovçinin […] İvan’ın gözdesi genç Fyodor Basmanov’la kavga ettiği ve ona ‘Ben ve atalarım hükümdarımıza hep yararlı hizmetlerde bulunduk, sen ise ona iğrenç sodomiyle hizmet ediyorsun’ dediği için idam edildi.”
— Rus tarihçi Sergey Mihayloviç Solovyov
Korkunç İvan, kendine özgü bir öldürme yolu seçti. Bir şölende kneze “hükümdarın sağlığına” büyük bir kadeh şarap içmesini buyurdu. Ardından şarap mahzenine inip “canı neyi isterse, istediği kadar” içmesini emretti. Çarın köpekleri mahzende Ovçinin’i bekliyordu. Onu parçaladılar. Bu olayı, sarayda tercümanlık yapan bir Alman soylusu şöyle anlattı:
“Böylece Ovçina, tiranın emriyle kendisine böylesine görkemli bir şölen sunmaya hazırlananlarla birlikte şarap mahzenlerine girer. Orada köpek bakıcıları onu bekliyordu. Tiran onları hazırlamış, Knez Ovçina içeri girer girmez onu boğmalarını söylemişti. […] Gizlice öldürülmesinin nedeni, Basman’ın oğlu Fyodor’la kavga edip karşılıklı hakaretler savururken Ovçina’nın, onun tiranla işleyegeldiği utanç verici fiili yüzüne vurmasıydı. Şöyle ki tiran, bu Fyodor’un sevgisini kötüye kullanır, Fyodor ise tiranın öfkesini hep başkalarının üzerine çekerdi. Bu yüzden Knez Ovçina ona bu konuda sövünce […] Fyodor öfkeye kapıldı, ağlayarak tiranın yanına gitti ve Ovçina’yı suçladı.”
— Albert Schlichting, “Moskovalı Tiran Vasilyeviç’in Karakteri ve Zalim Yönetimi Üzerine Kısa Bir Anlatı”dan
Metropolit Filip’in rütbesinin alınması
Basmanov’un çara yakınlığı, ülkenin en etkili din adamlarından biri olan Metropolit Filip’in başına gelenlerde de görülür. O dönemde Rus Kilisesinin başında Moskova ve Tüm Rusya Metropoliti vardı. Henüz patriklik makamı yoktu. Metropolit Filip, Korkunç İvan’ın baskılarına açıkça karşı çıktı ve teröre son verilmesini istedi.
Korkunç İvan elbette onun da hesabını görmeye karar verdi, ancak kilisenin başındaki kişiyi öldürmek fazla ileri gitmek olurdu. Bu yüzden çar onu görevden almakla yetinmeye karar verdi.
Bir gün, Moskova’daki Kremlin’in Uspenski Katedrali’nde yapılan bir ayinde metropolit herkesin önünde çardan “Hristiyan kanı dökmeye son vermesini” istedi. Korkunç İvan durmadı. Aksine, bir süre sonra baskıyı artırdı.
Çok geçmeden, başka bir ayinin tam ortasında Fyodor Basmanov çarın emriyle Metropolit Filip’in kilise rütbesinin ve bu rütbenin sağladığı yetkilerin elinden alındığını ilan etti. Ardından Filip’i zindana attılar. Ölümü artık halk arasında büyük bir tepki uyandırmayacak hâle gelince de onu boğdular.
Basmanov ailesinin gözden düşüşü
Tarihte infaz ve kıyımlara katılan insanların daha sonra aynı düzenin kurbanı olması sık rastlanan bir durumdur. Basmanov ailesinin sonu tam olarak bilinmiyor. Baba ile oğlun ölümü hakkında çeşitli anlatılar var. Birine göre Litvanya kralıyla komplo kurdukları ve çara ihanet ettikleri kuşkusuyla gözden düştüler:
“Aleksey [Basmanov] ve büyük knezin birlikte sefahate daldığı (pflegte Unzucht mitzutreiben) oğlu [Fyodor] öldürüldü.”
— Moskova devleti üzerine notlar kaleme alan Alman yazar Heinrich von Staden
Korkunç İvan’ın eski komutanlarından Andrey Kurbski, Litvanya Büyük Dükalığı’na kaçmış ve çarla ünlü mektuplaşması orada başlamıştı. Kurbski daha karanlık bir anlatı aktarır. Ona göre babasını öldüren, Fyodor’un kendisiydi:
“… karanlığın şeytani ordusunun voyvodası, çarın sevgilisi Fyodor Basmanov, babası Aleksey’i kendi eliyle boğazladı. Aleksey nam salmış bir dalkavuktu, gerçekte ise hem kendisini hem de Kutsal Rus topraklarını felakete sürükleyen bir manyaktı. Ey adil Tanrı! Hükümlerin ne adildir, ey Rabbim! Kardeşlerine ne hazırladıysa kısa süre sonra kendisi de onu tattı!”
— Andrey Kurbski
Bu metinlerde bir ayrıntı dikkat çekiyor. Korkunç İvan, Kurbski’nin suçlamalarına verdiği yanıtlarda “çarın sevgilisi” sözlerine hiç karşılık vermedi. Suçlamaların özellikle bu kısmını yalanlamaya ya da tartışmaya gerek görmedi.
Bir başka anlatıya göre Basmanovlar, bugünkü Vologda bölgesindeki Beloozero’ya sürüldü ve orada gözden düşmüş olarak öldü.
Her ne olduysa Fyodor Basmanov büyük olasılıkla Ocak 1571’de artık hayatta değildi. 1566’da kravçiyliğe atanmasından itibaren sayarsak yaklaşık beş yıl bu görevde kaldı. Bu süre boyunca çarın en yakınındaki kişilerden biriydi.
Fyodor’un ölümünden sonra çar, onun ve yakınlarının anısına manastıra bağışta bulundu. Bağış, ayinlerde sürekli anılmalarının ve her yıl “küçük sofra” denen sade bir anma yemeği verilmesinin masraflarını karşılıyordu:
“7091 (1583) yılında çar ve hükümdar, tüm Rusya’nın büyük knezi İvan Vasilyeviç, Aleksey Fyodoroviç Basmanov ile çocukları Fyodor ve Pyotr’un ebediyen anılması ve bu kutsal manastır ayakta kaldıkça her yıl adlarına küçük sofra kurulması için 455 ruble verdi.”
— “Aziz Sergius Teslis Lavrası’nın Tarihî Tasviri”
Edebiyatta ve sinemada Basmanov
Fyodor Basmanov Rus edebiyatında ve sinemasında yer edindi. Korkunç İvan’la ilişkisi bu eserlerde özellikle canlı biçimde işlendi.
Aleksey Tolstoy’un Rusya’da okul müfredatında yer alan Knez Serebryanıy adlı uzun öyküsünde Basmanov, çarın gözdesi ve yetenekli bir savaşçı olarak tasvir edilir. Aynı zamanda kadınsı tavırlarını sergilemekten çekinmeyen, yozlaşmış biri olarak gösterilir. Başkahraman Knez Serebryanıy’la yaptığı gergin bir konuşmada Basmanov’un “bir letnik (Rus kadınlarının giydiği bir dış giysi) içinde kız gibi dans ettiği” anlatılır:
“— Nerede bulacakmış, diye sürdürdü Basmanov, sanki daha da küstah olmaya itiliyormuş gibi, nerede bulacakmış benden güzel bir hizmetkârı? Benimkiler gibi kaş gördün mü hiç? Samur kürkü gibi değil mi? Ya saçlarım? Dokun, knez, elinle yokla. İpek bu… vallahi ipek!
Serebryanıy’ın yüzüne tiksinti yayıldı. Basmanov bunu fark etti ve sanki konuğunu kızdırmak istermiş gibi devam etti:
— Ellerime bak hele, knez, kız eli gibi değil mi? Yalnız bugün biraz nasır tuttular. Tabiatım böyle, hiçbir işte kendimi esirgemem!
— Gerçekten de esirgemiyorsun, dedi Serebryanıy, öfkesini artık tutamayarak. Hakkında söylenenlerin hepsi doğruysa…
— Ne söylüyorlarmış benim hakkımda? diye atıldı Basmanov, gözlerini kurnazca kısarak.
— Kendi anlattıkların bile yeter. Bir de çarın önünde, Tanrı beni affetsin, bir kız gibi letnik giyip dans ettiğini söylüyorlar!
Basmanov’un yüzü kızardı, ama her zamanki yüzsüzlüğüne başvurdu.
— Ee, dedi kayıtsız görünmeye çalışarak, ya gerçekten dans ediyorsam?”
— Aleksey Tolstoy, “Knez Serebryanıy” romanı
Tarihî kaynaklar, çarın karşısında dans etme sahnesini elbette doğrulamıyor. Ancak eşcinsel Sovyet yönetmen Sergey Eisenstein, Korkunç İvan filminde tam da bu sanatsal motifi kullandı. Tolstoy’un öyküsünde olduğu gibi filmde de Basmanov’un çara yakınlığı, imalar ve örtük homoerotizm olarak okunabilecek bir gerilimle aktarılır.
Benzer motifler 1991 yapımı Çar Korkunç İvan filminde de görülür. Bu yazının kapak görseli o filmden alınmıştır. Filmin akılda kalan sahnelerinden birinde Basmanov tutuklanırken uzaklaşan çarın arkasından bağırır: “Ama ikimizin günahları aynı!”
Kaynakça ve belgeler
- Gorski, Aleksandr. Историческое описание Свято-Троицкой Сергиевой лавры [Aziz Sergius Teslis Lavrası’nın Tarihî Tasviri]. Arhimandrit Leonid’in ekleriyle. Kısım 2. Moskova: Moskova Üniversitesi bünyesindeki Rus Tarihi ve Eski Eserleri İmparatorluk Cemiyeti, 1879. S. 52.
- Karamzin, Nikolay. История государства Российского [Rus Devleti’nin Tarihi]. Cilt 9. Sankt Petersburg: N. Greç Matbaası, 1821.
- Kurbski, Andrey. История о великом князе Московском [Moskova Büyük Knezi’nin Tarihi]. Moskova: URAO Yayınevi, 2001.
- Prinz von Buchau, Daniel. Начало и возвышение Московии [Moskova Devleti’nin Doğuşu ve Yükselişi]. Çeviren İvan Tihomirov. Moskova: Moskova Üniversitesi bünyesindeki Rus Tarihi ve Eski Eserleri Cemiyeti, 1877.
- Solovyov, Sergey. История России с древнейших времён [En Eski Çağlardan Bu Yana Rusya Tarihi]. Cilt 6. Moskova: Üniversite Matbaası, 1887.
- Tolstoy, Aleksey Konstantinoviç. “Князь Серебряный. Повесть времён Иоанна Грозного [Knez Serebryanıy. Korkunç İvan Devrinden Bir Hikâye].” Русский вестник [Rus Habercisi], Ağustos–Ekim 1862.
- Florya, Boris. Иван Грозный [Korkunç İvan]. Moskova: Molodaya Gvardiya, 1999.
- Schlichting, Albert. “Краткое сказание о характере и жестоком правлении московского тирана Васильевича [Moskovalı Tiran Vasilyeviç’in Karakteri ve Zalim Yönetimi Üzerine Kısa Bir Anlatı].” Новое известие о России времени Ивана Грозного [Korkunç İvan Döneminde Rusya Üzerine Yeni Bir Anlatı] içinde, çeviren A. İ. Malein. Leningrad: SSCB Bilimler Akademisi Yayınevi, 1934.
- Staden, Heinrich von. Записки о Московии [Moskova Devleti Üzerine Notlar]. Cilt 1, Публикация и перевод текста [Metnin Yayımı ve Çevirisi]. Moskova: Drevlehranilişçe, 2008.


