Antik İtalya’dan bir sürahide iki erkeğin cinsel ilişkisini anlatan Yunanca yazıt

1963’te Güney İtalya’da, bugünkü Salerno sınırları içindeki antik Fratte yerleşiminin nekropolünde şarap için kullanılan küçük bir kil sürahi, bir olpe bulundu. Üzerine Yunanca dört kısa cümle kazınmış. Bu cümleler kimin kimi sevdiğini, kimin kimi arzuladığını anlatıyor. Birine göre Wolchas adlı bir erkek, Apollodoros adlı başka bir erkekle anal seks yapıyor.

Olpe, MÖ 5. yüzyılın ilk yarısında Yunan kenti Poseidonia’da yapıldı. Etrüsklerin yaşadığı komşu bir yerleşimdeki mezarda bulundu. Yazıt, Yunanların, Etrüsklerin ve yerel İtalik halkların nasıl yan yana yaşadığına dair ender bir tanıklık.

Sürahide ne yazıyor?

Yazıt, kabın gövdesini iki satır hâlinde çevreliyor. Harfler sağdan sola yazılmış. Etrüsk kültürü araştırmacısı Sophie Pérard düzeni şöyle tarif ediyor: Her satır ikiye ayrılıyor ve yarılar ortadan birbirine ters yönlerde, ayna görüntüsü gibi okunuyor.

Antik yazıt uzmanı Luigi Vecchio’nun okuması aşağıda alışılmış Yunan harfleriyle, her satırda bir cümle olacak biçimde veriliyor.

Latin harfli aktarımda w, Eski Yunancadaki Ϝ harfini (digamma) karşılıyor. ē ve ō üzerindeki çizgi ünlünün uzun olduğunu gösteriyor.

Aşağıdaki çeviri, Antik Yunan tarihçisi Airton Pollini’nin aktardığı arkeolog Angela Pontrandolfo okumasına dayanıyor.

Birinci ve üçüncü cümledeki ἔραται (eratai) fiili aşkı ya da cinsel arzuyu ifade ediyor ve “seviyor” veya “arzuluyor” diye çevriliyor. Dördüncü cümlede ἤραται (ēratai) biçimi var. Pollini ile Pérard bunu geçmiş zamanla, “seviyordu”, “arzuluyordu” diye aktarıyor.

Yazıtın en kaba sözü olan ἀπύγιζε (apygize) ikinci cümlede. Klasik filolog Giovanni Cerri bunu “anal yoldan girmek” anlamındaki πυγίζω (pygizō) fiilinin seyrek görülen bir biçimi sayıyordu. Alışılmadık biçimi, ön ekin kısalması ve daha sonra seslerin değişmesiyle açıklıyordu. Cerri’ye göre bu biçim dönemin müstehcen gündelik diline aitti.

Rolleri dil bilgisi belirliyor. Wolchas eylemi yapıyor, adı belirtme durumunda olan Apollodoros ise alıcı partner.

Bu yedi kişi kim?

Dört cümlede yedi kişinin adı geçiyor. İsimleri dışında haklarında bir şey bilinmiyor. Belki hepsi sürahiyi sipariş eden kişiyi tanıyordu.

Apollodoros’un adı iki kez geçiyor ve ilk iki cümle küçük bir hikâye oluşturuyor. Öteki adlar birer kez geçiyor. Pollini beş erkek ve iki kadın sayıyor.

Adlardan Apollodoros ve Onatas’ın Yunan, Wolchas’ın ise Etrüsk olduğu anlaşılıyor. Wolchas, Etrüskçe Vulca adının Yunanca yazımı. Rivayete göre MÖ 520–510 dolaylarında Roma’daki Capitolium’da bulunan tapınak için Jüpiter’in kült heykelini yapan Veii’li ustanın adı da buydu.

Xylla ve Nixo görünüşe göre bölgedeki İtalik halklardan kadınlar. Pérard adlarının yerel Samnit kökenli olduğunu, ancak Yunan harfleriyle yazılıp Yunanca telaffuza uyarlandığını düşünüyor. Buna göre ilk ve üçüncü cümleler yöredeki kadınları arzulayan Yunanları anlatıyor.

Hybrichos ile Parmynis’in durumu daha karmaşık. Pollini adları için güvenilir Yunanca benzerler bulamadı. İki adı da yerel İtalik ad, iki kişiyi de erkek sayıyor. O zaman son cümle, Wolchas ile Apollodoros’un hikâyesine iki erkekten oluşan bir eşcinsel çift daha ekliyor.

Filolog Renato Arena 2006’da başka bir okuma önerdi. Ona göre Parmynis (Πάρμυνις) bir kadın, Hybrichos’un sevdiği kişi. Arena bu adı Paramone gibi Yunanca adlardan türetti, sıra dışı söylenişini yerel lehçeyle açıkladı. Böylece son cümle bir erkeğin bir kadına duyduğu aşkı anlatıyor. Yazıtta bir mi iki mi erkek çifti olduğu, hangi okumanın benimsendiğine bağlı.

Apollodoros hakkındaki şaka

Cerri ilk iki cümlenin kuruluşuna dikkat çekti. İlkinde Apollodoros Xylla’yı arzuluyor. İkincisinde adı en sonda, bu kez Wolchas’ın içine girdiği erkeğin adı olarak yer alıyor. Parça Apollodoros’la başlayıp onunla bitiyor. İki cümlede peşinden koşan kişiden ele geçirilen kişiye dönüşüyor.

Cerri bunun bir şaka olduğunu düşünüyordu. Özgür bir erkeğe etkin rolün yakıştığı, alıcı konumda olmanın utanç sayıldığı Antik Yunan normundan hareket ediyordu. Şakanın özü, Apollodoros’un bir kadının peşine düşüp sonunda kendisinin Wolchas’ın altında kalması. Cerri’ye göre böyle bir şaka, şarap içilen bir Yunan şöleni olan symposion’da yüksek sesle söylenmiş olabilir.

Cerri yazıtı, MÖ 1. yüzyılda yaşamış Romalı şair Catullus’un 56. şiiriyle karşılaştırdı. Anlatıcı bir delikanlıyı bir kızla yakalıyor ve hemen kendisi delikanlıyla seks yapıyor. Yöntem aynı: girişimde bulunan erkek bu kez eylemin nesnesi oluyor. Cerri benzerliği, zaman zaman yazılı metinlere giren ortak bir sözlü müstehcen deyiş, şarkı ve şaka dağarcığıyla açıklıyordu. Öyleyse olpe bunun en eski örneklerinden birini korumuş.

Pérard benzer bir Latin motifini de anıyor, fututor fututus, “sikenin kendisi de sikildi”.

Cerri ilk iki cümlenin şiir olarak da okunmasını önerdi. Her biri ritmik iki yarıya ayrılıyor. Ölçüler halk şarkılarına ve Aristophanes’in komedyalarındaki koro bölümlerine benziyor. Cerri haklıysa sürahide eşcinsel seks hakkında müstehcen bir şölen şakası yazılı.

Sürahi ve şölen

Olpe küçük. Yuvarlak gövdeli, dar boyunlu, kaideli ve ağzının üstüne çıkan tek bir yüksek kulpu var. Arkeolog Edward Robinson kısmen vernikle kaplı olduğunu belirtiyor. Başka araştırmacılar verniğin siyah olduğunu söylüyor. Kabın üzerinde resim yok, erotik içerik bütünüyle sözcüklerde.

Araştırmacılar sürahinin yapıldığı yeri kiline ve biçimine bakarak saptadı. Her ikisi de Poseidonia’yı işaret ediyor. Yazı da bunu doğruluyor. Yazıtta Yunan alfabesinin şehirde kullanılan, Akha diye bilinen yerel biçimi kullanılmış.

Harfler, kil henüz yaşken, pişirilmeden önce kazınmış. Demek ki yazıt daha atölyede tasarlanmış ve sürahinin yazıtla birlikte kullanılması düşünülmüş.

Bir şölende böyle bir sürahi büyük olasılıkla elden ele dolaşırdı. Kulbundan tutulur, çevrilir ve şarap doldurulurdu. Yazıt gövdeyi çevrelediği için okumak isteyenin kabı döndürmesi gerekiyordu.

Sanat tarihçisi François Lissarrague, yazıtın şarabın kendi yansımasından, sanki aynadaymış gibi okunabileceğini öne sürdü.

Olpe nerede bulundu?

Etrüskler Roma yükselmeden önce İtalya’nın büyük kısmına hükmediyordu. Kendi kentleri, dinleri ve ne Yunancayla ne Latinceyle akraba olan bir dilleri vardı. Çok sayıda yazıtları günümüze ulaştı. Harfleri okunabiliyor, fakat anlamları ancak kısmen çözülmüş durumda.

Roma Etrüsklerden pek çok şey aldı, sonra kentlerini ele geçirdi.

MÖ 6. ve 5. yüzyıllarda Etrüskler bugünkü Napoli ile Salerno çevresindeki Campania’da da yaşıyordu.

Komşuları Yunanlar ve İtalik halklardı. Yunanlar MÖ 8. yüzyıldan başlayarak Güney İtalya’da ve Sicilya’da kentler kurdu. Bu topraklara sonradan Büyük Yunanistan dendi. MÖ 600 dolaylarında Yunan kolonisi Sybaris’ten gelen yerleşimciler burada Poseidonia’yı kurdu. Roma döneminde kentin adı Paestum’du.

İtalik halklar, İtalya’nın Latinceyle akraba diller konuşan diğer küçük yerli halklarıydı. Osklar ve Samnitler bunlara örnektir.

Fratte, Irno Irmağı kıyısında, ağzından yaklaşık dört kilometre uzakta, alçak bir tepe üzerindeydi. Burada Campania Ovası’na, İtalya’nın iç kesimlerine ve güney kıyısına giden yollar birleşiyordu. Başlıca komşuları Etrüsk Pontecagnano ve Yunan Poseidonia’ydı.

Fratte MÖ 6. yüzyılın başında ortaya çıktı ve MS 5. yüzyılın sonuna dek önemli bir yerleşim olarak kaldı. Antik adı bilinmiyor. Araştırmacılar Marcina veya Tyrseta olabileceğini düşünüyor.

Olpe, bilimsel yayınlarda 26/1963 ya da 26/63 numaralı mezar olarak anılan gömüdeydi (numaranın ikinci kısmı kazı yılını gösterir). Yanında başka içki kapları, aralarında bir kâse ve iki kulplu derin şarap kabı olan bir skyphos vardı.

Pontrandolfo 1987’de yazıtı ilk kez ayrıntılı olarak yayımladı. Daha sonra Yunan lehçeleri, antik edebiyat, Etrüsk kültürü ve cinsellik tarihi uzmanları yazıt üzerine yazdılar.

Olpe bugün Salerno İl Arkeoloji Müzesi’nde korunuyor.

Olpe MÖ 5. yüzyılın ilk yarısına tarihleniyor. Cerri mezardaki diğer eşyalardan yola çıkarak onu MÖ 480 ile 460 arasına, Pollini yüzyılın ilk çeyreğine, Vecchio ise 2025’te MÖ 480–470 arasına tarihledi.

Yazıt Campania hakkında ne söylüyor?

Pollini’ye göre olpe, Campania’daki farklı halkların yakın ilişkilerinin kanıtı. Sürahi Poseidonia’da yapılıp Fratte’ye getirildi. Yazıt Yunanca, adlar ise Yunanca, Etrüskçe ve İtalik kökenli.

Pérard yazıtta belirgin biçimde Yunan tarzında, ancak Yunanlara özgü olmayan bir yanı bulunan bir şaka görüyor. Yunan normları, bir erkeğin nerede, ne zaman ve kiminle haz alabileceği konusunda ayrımlar yapıyordu. Burada kadınlara ve erkeklere duyulan aşk, “üstte” ve “altta” olma rolleri geçiş olmadan tek sahnede birleşiyor. Apollodoros hem arzulayan hem içine girilen kişi. Pérard, bunun töreleri Yunanlarınkinden daha serbest olan Etrüsklerin veya İtalik halkların etkisi olabileceğini düşünüyor.

Olpe neden mezara kondu?

Olpe sonunda diğer kaplarla birlikte mezara girdi ve böylece günümüze ulaştı. Vecchio gömülen kişinin yazıtta adı geçenlerden biri olabileceğini düşünüyor. Tanıdık adların yazılı olduğu sürahinin yanına bırakılmasını bu açıklayabilir. Mezarın kime ait olduğu bilinmiyor. Ölen kişinin adı kapta yok.

Yazıtta dinsel bir anlam da görünmüyor. Tanrılara sesleniş ya da ölümden söz ediş yok, yalnızca arzu ve seks var.