“Changing Gender” — Susan Stryker’ın Toplumsal Cinsiyet Kavramı ve Trans Tarihi Üzerine Kitabı
Susan Stryker, toplumsal cinsiyet kavramının kökenlerini ve güncel trans tartışmalarını inceliyor.
25 Ağustos 2026 tarihinde ABD merkezli yayınevi Farrar, Straus and Giroux (Macmillan Publishers bünyesinde), Susan Stryker’ın İngilizce kaleme aldığı Changing Gender adlı kitabı yayımladı. Yazar, akademisyen, tarihçi, film yapımcısı ve trans çalışmalarının öncü kurucularından biridir.
Susan Stryker, Arizona Üniversitesi’nde fahri profesör, Stanford Üniversitesi’nde konuk araştırmacıdır ve 1966 yılında San Francisco’daki tarihi Compton’s Cafeteria isyanını ele alan Screaming Queens: The Riot at Compton’s Cafeteria (2005) belgeseliyle Emmy Ödülü kazanmıştır. Akademik trans çalışmalarının temellerini atan Stryker, alanın temel başvuru kaynağı olan Transgender History kitabının yazarı, iki ciltlik The Transgender Studies Reader derlemesinin eş editörü ve hakemli akademik dergi TSQ: Transgender Studies Quarterly’nin kurucularındandır. 1994 tarihli manifestosu “My Words to Victor Frankenstein Above the Village of Chamounix”, kuir teorinin klasikleri arasına girmiş ve tıbbileştirici yaklaşımlara karşı trans bedenselliğinin onurunu savunarak ototeori türünün doğuşuna öncülük etmiştir.
Stryker’ın yeni çalışması düşünce tarihi, kültür kuramı, dilbilim ve otobiyografik tanıklıkları harmanlayan hibrit bir araştırmadır. Kitabın yazılmasındaki temel itici güç, 2020’lerin ilk yarısında Amerika Birleşik Devletleri’nde trans haklarına karşı yürütülen yoğun siyasi ve yasal saldırılar ile kültür savaşlarının tırmanması olmuştur. Sağ siyasetçilerin “toplumsal cinsiyet ideolojisi” söylemini kitleleri kutuplaştırmak için bir silaha dönüştürdüğünü gözlemleyen Stryker, temel bir soruyu gündeme taşır: “Toplumsal cinsiyet” dediğimizde gerçekte neyi kastediyoruz, bu kavram nereden doğdu ve bedensel cinsiyet uyumu normatif düzen savunucularında neden bu denli şiddetli bir tepki yaratıyor?
Stryker, kavramın disiplinler arası tarihsel seyrini ayrıntılı biçimde inceler. Dilbilimde dilbilgisel bir kategori olarak ortaya çıkan cinsiyet kavramı, 20. yüzyılın ortalarında tıp, seksoloji, psikoloji ve sosyolojiye aktarılarak biyolojik cinsiyet ile öğrenilen toplumsal rolleri ayırt etmek için kullanılmış ve ardından feminist eleştirinin temel direği haline gelmiştir. Kitap şaşırtıcı tarihsel paralellikler kurar: 18. yüzyılda sömürge Amerikası’nda geleneksel erkeklikten sapmaları alaya alan taşlama şarkısı “Yankee Doodle”ın kökenlerinden, 19. yüzyılda kafatası yapısından toplumsal roller türetmeye çalışan frenoloji teorilerine kadar uzanır. Arşiv kaynaklarına dayanan Stryker, psikolog Deborah Heller Feinbloom’un Transvestites and Transsexuals: Mixed Views (1976) çalışmasını ve 1970’lerin Boston’ında trans kadınların feminist alanlardan dışlandığı ilk dönemleri irdeler.
Kitabın önemli bir bölümü yazarın doğrudan kişisel gözlemlerine dayanmaktadır. Stryker, 2023 baharında Stanford Üniversitesi’ndeki araştırma günlerini aktarırken, kampüsteki LGBTQ+ merkezi QSpot’ta öğrencilerle yaptığı sohbetleri, aşırı sağcı yorumcu Matt Walsh’un konferansına bizzat katılımıyla karşılaştırır. Ahlaki paniğin arkasındaki mekanizmaları çözümleyen yazar, günümüz söylemlerini Cambridge Analytica’nın dijital manipülasyon teknikleriyle ve Klaus Theweleit’in Weimar Almanyası Freikorps milislerindeki geçirgen beden korkusunu inceleyen Erkek Fantezileri (Male Fantasies) adlı eseriyle ilişkilendirir. Stryker, derin bir bilgi ve güven krizinin yaşandığı günümüzde trans bireylerin gerici siyaset için bir günah keçisine dönüştürüldüğünü gösterir.
Kitabın vardığı temel sonuç, bireysel geçiş sürecinin çok ötesine işaret eder. Stryker’a göre toplumsal cinsiyeti yeniden düşünmek, insanın ne olduğu ve gerçekliğin nasıl algılandığına ilişkin sınırların bizzat dönüşmesi anlamına gelir. Cinsiyeti değişmez ikili bir kalıp olarak görmeyi reddeden kitap, trans deneyiminin sunduğu yaratıcı potansiyeli ve bunun bedensel özgürlük, eşitlik ve dayanışma açısından açtığı yeni ufukları ortaya koyar.
