ซาร์วาซีลีที่ 3 แห่งรัสเซียกับข่าวลือเรื่องการรักเพศเดียวกัน
บันทึกของนักประวัติศาสตร์ชาวอิตาลีว่าด้วยความสนใจที่ซาร์รัสเซียองค์หนึ่งมีต่อผู้ชาย

วาซีลีที่ 3 พระบิดาของอีวานผู้โหดเหี้ยม ปกครองรัฐรัสเซียตั้งแต่ ค.ศ. 1505 ถึง 1533 พระองค์อภิเษกสมรสสองครั้ง การสมรสครั้งแรกกับโซโลโมนียา ซาบูโรวา ดำเนินมาเป็นเวลายี่สิบปี แต่ทั้งคู่ไม่มีบุตร
ต่อมาเปาโล โจวีโอ นักประวัติศาสตร์ชาวอิตาลี บันทึกข่าวลือว่าวาซีลีสนใจผู้ชาย การไม่มีบุตรจากการสมรสครั้งแรกอาจเป็นต้นเหตุของคำเล่าลือเช่นนี้ บทความนี้พิจารณาสิ่งที่ทราบจากหลักฐานทางประวัติศาสตร์เกี่ยวกับเรื่องเพศของซาร์รัสเซียพระองค์นี้
บันทึกของนักประวัติศาสตร์อิตาลีเรื่องการรักเพศเดียวกันของวาซีลีที่ 3
โจวีโอ ซึ่งในภาษารัสเซียเรียกว่า ปาเวล โยวี ไม่เคยไปมัสโกวีด้วยตนเอง เขารู้เรื่องดินแดนแห่งนี้จากผู้ที่เดินทางมาจากที่นั่น ใน ค.ศ. 1525 เขาพบดมีตรี เกราซีมอฟ ทูตของวาซีลีที่ 3 ที่กรุงโรม การสนทนาของทั้งสองเป็นพื้นฐานให้เขาเขียนหนังสือเกี่ยวกับคณะทูตจากมัสโกวี
โจวีโอเขียนถึงชีวิตส่วนพระองค์ของเจ้าผู้ครองแคว้นไว้ในหนังสืออีกเล่มชื่อ “ภาพพรรณนาบุรุษผู้มีชื่อเสียงจากความกล้าหาญในการรบ” หนังสือออกใน ค.ศ. 1551 สิบแปดปีหลังวาซีลีสิ้นพระชนม์ ท้ายบทที่ว่าด้วยวาซีลี โจวีโอแจกแจงเรื่องที่เขาเห็นว่าทำให้พระองค์ถูกตำหนิ และเล่าข่าวลือที่ว่าพระองค์สนใจผู้ชาย
“หลังจากนั้นไม่นาน วาซีลีผู้ไม่เคยมีโชคในการศึก แต่ [กระนั้น] ก็รอดพ้นจากอันตรายทุกครั้ง สิ้นพระชนม์หลังพระวรกายทรุดโทรมจากโรคที่มีหนองอย่างรุนแรง การหย่าเหล่านี้ทำให้พระองค์เสื่อมเสียชื่อเสียงอย่างแน่นอน พระองค์ไม่ได้รับการยกย่องในหมู่ไพร่ฟ้าของตน เพราะโลภเกินประมาณ ไม่โอบอ้อมอารี และไม่ใจกว้าง
พระองค์ยังมีความชั่วช้าของพระบิดาติดตัวมาอีกด้วย ว่ากันว่าพระองค์รังเกียจผู้หญิง และเบนตัณหาไปสู่อีก [เพศ] หนึ่ง ด้วยว่าธรรมเนียมที่หยั่งรากในหมู่ชาวมัสโกวียอมให้รักชายหนุ่มอย่างชาวกรีกได้ ชนชั้นสูงที่สุดและคนในบรรดาศักดิ์อัศวินทุกระดับมักรับลูกหลานของชาวเมืองผู้มีเกียรติเข้ามารับใช้และสอนวิชาการรบให้พวกเขา”
— เปาโล โจวีโอ, “ภาพพรรณนาบุรุษผู้มีชื่อเสียงจากความกล้าหาญในการรบ”, โอ. อี. วากยานี แปลเป็นภาษารัสเซีย, หน้า 355
ข้อความต้นฉบับภาษาละติน
“Nec multo post Basilius, bello semper infelix et semper sospes, gravi oppressus pituita, mortem obiit; his profecto repudiis infamis, et uti impotenter rapax et nusquam liberalis aut benignus apud suos inglorius; hoc etiam ab turpi Ioannis patris aemulatione probro oneratus, quod a foeminis abhorrere diceretur, alio scilicet translata libidine, quoniam inveterata consuetudine apud Moscos, more Graecorum, adolescentes amare fas esset; primores namque gentis et cuncti equestris dignitatis ordines, honestorum civium liberos in famulatum sibi asciscere militiaeque erudire consveuerunt”.
— เปาโล โจวีโอ, ข้อความตอนเดียวกันในภาษาละติน, หน้า 352
คำว่า “ว่ากันว่า” แปลมาจากคำละติน diceretur โจวีโอใช้คำนี้เพื่อบอกว่ากำลังถ่ายทอดคำพูดของผู้อื่น
วลี alio scilicet translata libidine หมายถึงความปรารถนาที่เบนไป “อีกทางหนึ่ง” ตามตัวอักษร คำว่า libido ในที่นี้หมายถึงความปรารถนาทางเพศ ฉบับแปลภาษารัสเซียใช้คำที่มีความหมายว่า “ตัณหา”
ในฉบับแปล โจวีโอกล่าวถึง “ความชั่วช้าของพระบิดา” ส่วนต้นฉบับมีคำว่า aemulatio แปลว่า “การเอาอย่าง” โจวีโอตำหนิวาซีลีว่าตามที่กล่าวกันนั้น พระองค์เอาอย่างอีวานที่ 3 พระบิดาในเรื่องนี้ เขาไม่ได้บอกเช่นกันว่าข้อกล่าวหานี้มาจากไหน
การสมรสสองครั้งของแกรนด์ปรินซ์
โซโลโมนียา ซาบูโรวา มาจากตระกูลขุนนางในมอสโก เธอสมรสกับวาซีลีใน ค.ศ. 1505
ซีกิสมุนท์ ฟอน แฮร์แบร์ชไตน์ นักการทูตของราชวงศ์ฮับส์บูร์ก เขียนถึงเรื่องที่วาซีลีสมรสกับโซโลโมนียาและเหตุที่ทั้งสองแยกทาง เขาเดินทางไปมอสโกใน ค.ศ. 1517 และ 1526 ตามที่เขาเล่า วาซีลีตัดสินพระทัยว่า “สมรสกับลูกสาวของไพร่ฟ้าสักคนดีกว่าสมรสกับหญิงต่างชาติ” แฮร์แบร์ชไตน์อธิบายว่า การสมรสกับหญิงต่างชาติมีค่าใช้จ่ายสูง และวาซีลีประสงค์จะได้ภรรยาที่นับถือศาสนาเดียวกัน พระองค์ทรงเลือกโซโลโมนียา ซึ่งนักการทูตเรียกว่าซาโลเม ในการคัดเลือกผู้ที่จะมาเป็นเจ้าสาว
วาซีลีและโซโลโมนียาอยู่ด้วยกันยี่สิบปี แต่ไม่มีบุตร วลาดีมีร์ คุชคิน นักประวัติศาสตร์ เห็นว่าวาซีลีตัดสินพระทัยยุติการสมรสเพื่อสมรสใหม่และให้มีผู้สืบทอด มิฉะนั้นพี่น้องชายของพระองค์อาจแย่งชิงราชบัลลังก์กันหลังพระองค์สิ้นพระชนม์
ในเดือนพฤศจิกายน ค.ศ. 1525 โซโลโมนียาถูกตัดผมตามพิธีเข้าเป็นนักบวชหญิง โดยได้รับนามว่าโซเฟีย จากนั้นถูกส่งไปยังอารามแม่ชีแห่งการคุ้มครองของพระมารดาพระเจ้าในซูซดัล
ในเดือนมกราคม ค.ศ. 1526 วาซีลีสมรสกับเยเลนา กลินสกายา บิดาของเธอ เจ้าชายวาซีลี กลินสกี ย้ายจากราชรัฐใหญ่ลิทัวเนียมารับใช้มอสโก
ระหว่างการปฏิบัติภารกิจทางการทูตครั้งที่สอง แฮร์แบร์ชไตน์ได้ยินว่าโซโลโมนียาขัดขืนพิธีบวช และที่ปรึกษาคนหนึ่งของวาซีลีใช้แส้ตีเธอ
“หลังจากนั้น นางก็เสียขวัญและประกาศเสียงดังต่อหน้าทุกคนว่า นางสวมหมวกคลุมศีรษะของนักบวชโดยฝืนใจและถูกบังคับ ทั้งยังวิงวอนพระเจ้าให้ทรงแก้แค้นแทนนางสำหรับความอยุติธรรมอันใหญ่หลวงที่นางได้รับ”
— ซีกิสมุนท์ ฟอน แฮร์แบร์ชไตน์, “บันทึกเรื่องมัสโกวี”
ต่อมาวันหนึ่ง หญิงในราชสำนักสองคนยืนยันกับซาร์ว่าโซโลโมนียาบอกพวกเธอว่าตั้งครรภ์ วาซีลีส่งคนไปที่อารามเพื่อตรวจสอบข่าวลือ ขณะพักอยู่ในมอสโก แฮร์แบร์ชไตน์ได้ยินเรื่องนี้สองแบบ
“ระหว่างที่เราพำนักอยู่ในมัสโกวีคราวนั้น บางคนสาบานว่าซาโลเมให้กำเนิดบุตรชายชื่อเกออร์กี แต่ไม่ประสงค์จะให้ใครเห็นเด็ก […] อีกฝ่ายยืนกรานว่านางไม่ได้คลอดบุตร ดังนั้น เรื่องนี้จึงมีคำเล่าลืออยู่สองแบบ”
— ซีกิสมุนท์ ฟอน แฮร์แบร์ชไตน์, “บันทึกเรื่องมัสโกวี”
โจวีโอเขียนถึงข่าวลือเดียวกัน ข้อความตอนนี้อยู่ก่อนเรื่องการสิ้นพระชนม์ของวาซีลีและความสนใจที่พระองค์มีต่อผู้ชายในบทที่เขาเขียนถึงพระองค์
“จากนั้นวาซีลีก็ผลักไสโซโลโมนียาผู้เป็นภรรยาเพราะนางเป็นหมัน และขังนางไว้ในอาราม โดยรับเยเลนา [มาแทนที่นาง] เยเลนาเป็นลูกสาวของชายที่ไม่ได้เกิดในตระกูลสูงศักดิ์แต่อย่างใด ดูเหมือนว่าพระองค์เตรียมจะรับเยเลนาอีกคนหนึ่ง ผู้มีชาติกำเนิดต่ำกว่า [ภรรยา] คนก่อน ๆ เสียอีก หากไม่มีข่าวลือแพร่ไปว่าโซโลโมนียาคลอดบุตรชายภายในรั้วศักดิ์สิทธิ์ และบุตรผู้นี้สืบทอดอำนาจของเจ้าผู้ครองแคว้น”
— เปาโล โจวีโอ, “ภาพพรรณนาบุรุษผู้มีชื่อเสียงจากความกล้าหาญในการรบ”
ไม่มีใครทราบว่า “เยเลนาอีกคนหนึ่ง” ที่วาซีลีถูกกล่าวหาว่าจะสมรสด้วยนั้นคือใคร โจวีโอเข้าใจผิดที่กล่าวว่าบิดาของเยเลนา กลินสกายา ไม่ได้มาจากตระกูลขุนนาง
อีวาน บุตรของเยเลนาและวาซีลี ผู้ต่อมาคืออีวานผู้โหดเหี้ยม ประสูติใน ค.ศ. 1530 ส่วนยูรีประสูติใน ค.ศ. 1532
ในรัชสมัยของวาซีลีที่ 3 รัฐมอสโกขยายอาณาเขตต่อไป ใน ค.ศ. 1510 มอสโกเข้าควบคุมปัสคอฟ วาซีลียุบสภาเมืองที่เรียกว่าเวเชแล้วแต่งตั้งผู้ปกครองของพระองค์เอง ใน ค.ศ. 1514 กองทัพมอสโกยึดสโมเลนสค์ได้ระหว่างสงครามกับราชรัฐใหญ่ลิทัวเนีย และใน ค.ศ. 1521 ราชรัฐเรียซานก็ถูกรวมเข้ากับมอสโก
เรื่องเล่าเกี่ยวกับนายกองร้อย
ใน ค.ศ. 2017 วารสารความรู้สำหรับผู้อ่านทั่วไปของรัสเซีย “ดิเลตันต์” ตีพิมพ์เรื่องเล่าอีกเรื่องเกี่ยวกับชีวิตส่วนพระองค์ของวาซีลี ผู้เล่าคือดมีตรี คาราซิวก์ นักข่าวสายดนตรีและผู้เขียนหนังสือว่าด้วยประวัติดนตรีร็อกในสเวียร์ดลอฟสค์
“วาซีลีพร้อมจะทำหน้าที่สามีต่อเมื่อมีนายกองร้อยแห่งกองรักษาพระราชวังเปลือยกายลงนอนบนเตียงที่พระองค์ใช้ร่วมกับภรรยา”
— ดมีตรี คาราซิวก์, “โสโดมบนบัลลังก์ซาร์”, “ดิเลตันต์”, ค.ศ. 2017
คาราซิวก์อ้างคำเล่าของชาวต่างชาติโดยไม่ระบุชื่อ และไม่ได้ระบุด้วยว่าเรื่องนายกองร้อยปรากฏในหลักฐานชิ้นใดจากคริสต์ศตวรรษที่ 16
หลักฐานที่หลงเหลืออยู่ไม่อาจบอกได้ว่าเจ้าผู้ครองแคว้นทรงมีความสัมพันธ์กับชายคนใดโดยเฉพาะหรือไม่
เอกสารอ้างอิงและหลักฐาน
- ซีกิสมุนท์ ฟอน แฮร์แบร์ชไตน์. Записки о Московии [บันทึกเรื่องมัสโกวี]. แปลโดย อี. อาโนนีมอฟ. เซนต์ปีเตอร์สเบิร์ก: โรงพิมพ์ วี. เบโซบราซอฟ และคณะ, ค.ศ. 1866, หน้า 27.
- ซีกิสมุนท์ ฟอน แฮร์แบร์ชไตน์. Записки о Московии [บันทึกเรื่องมัสโกวี]. แปลโดย อา. อี. มาเลอิน และ อา. วี. นาซาเรนโก. มอสโก: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยมอสโก, ค.ศ. 1988, หน้า 73, 86–87, 298–299.
- ศูนย์เยลต์ซิน. “Дмитрий Карасюк. Презентация книги Как мы любили „Битлз“. История битломании в СССР”. 8 เมษายน ค.ศ. 2022. ประวัติผู้เขียน.
- เปาโล โจวีโอ. “Sub effigie Basilii, Moscoviae Principis” [ใต้ภาพวาซีลี ผู้ปกครองมัสโกวี]. เล่ม 6 บทพรรณนาที่ 14 ใน Elogia virorum bellica virtute illustrium [ภาพพรรณนาบุรุษผู้มีชื่อเสียงจากความกล้าหาญในการรบ] (ค.ศ. 1551). แปลโดย โอ. อี. วากยานี. ใน Россия в первой половине XVI в.: взгляд из Европы, รวบรวมโดย โอ. เอฟ. คูดรียัฟต์เซฟ, หน้า 352, 355–357. มอสโก: รุสสกี มีร์, ค.ศ. 1997.
- ดมีตรี คาราซิวก์. “Содом на царском троне”. Дилетант, 6 ตุลาคม ค.ศ. 2017.
- โอเลก คูดรียัฟต์เซฟ. “Гуманист из Гипербореи: русский книжник Дмитрий Герасимов и его рассказ о своей стране в интерпретации итальянского гуманиста Павла Йовия (1525 год)”. Новая и новейшая история, ฉบับที่ 6 (ค.ศ. 2017), หน้า 110–117.
- วลาดีมีร์ คุชคิน. “Московские Рюриковичи (генеалогия и демография)”. Исторический вестник ปีที่ 4 ฉบับที่ 151 (ค.ศ. 2013), หน้า 6–73 (ดูหน้า 47–48).
- ตัตยานา มาตาโซวา และยานา เซเลนีนา. “София (Сабурова Соломония Юрьевна)”. ใน Православная энциклопедия, เล่ม 65, หน้า 245–255. มอสโก: ศูนย์วิจัยศาสนจักร “สารานุกรมออร์ทอดอกซ์”, ค.ศ. 2022.
- อะเล็กซานเดอร์ ฟิลยูชคิน. Василий III. มอสโก: โมโลดายา กวาร์ดียา, ค.ศ. 2010.


