Istorija i polemika oko vojne LGBT-jedinice TQILA tokom rata protiv ISIL-a u Siriji

Godine 2017. međunarodna grupa dobrovoljaca, koja se borila na strani Sirijskih demokratskih snaga protiv ISIL-a na severu Sirije, objavila je osnivanje prve vojne LGBT-jedinice u istoriji. Dobila je naziv „Armija kvir ustanka i oslobođenja" — TQILA — i osnovana je u okviru Međunarodnih revolucionarnih narodnih gerilskih snaga (IRPGF).

Inicijativa je privukla međunarodnu pažnju i izazvala polarizovane reakcije. Jedni su je dočekali s oduševljenjem, drugi s kritikom i skepticizmom.

Pre početka građanskog rata 2011. godine istopolni odnosi u Siriji bili su formalno zabranjeni i mogli su se kažnjavati zatvorom do tri godine. U praksi se ovaj zakon primenjivao nedosledno, a pripadnici LGBT-zajednice, po pravilu, trudili su se da ostanu neprimećeni. Kvir kultura postojala je uglavnom u skrivenim oblicima. U velikim gradovima, uključujući Damask i Alep, radili su gej-frendli barovi i gej hamami.

Građanski rat i uspon ISIL-a

Nakon ustanka protiv režima Bašara el Asada 2011. godine situacija se dramatično promenila. Protesti su ubrzo prerasli u građanski rat, a do 2014. godine konflikt se dodatno usložnio pojavom ISIL-a na sirijskoj teritoriji.

Nastojeći da uspostavi rigoroznu verziju šerijatske vladavine, ISIL je poveo posebno surov progon LGBT-osoba. Na okupiranim teritorijama homoseksualnost se kažnjavala smrću. Pogubljenja su često bila javna i demonstrativna, u cilju zastrašivanja lokalnog stanovništva.

Osobe osumnjičene da pripadaju LGBT-zajednici pripadnici ISIL-a su neredko proveravali pretražujući telefone i liste kontakata, pokušavajući da otkriju druge navodne gej osobe.

Jedna od najpoznatijih metoda egzekucije bilo je bacanje osuđenih sa krovova zgrada pred masom. Ako bi osoba preživela pad, zatim bi je kamenovali.

Do 2017. godine rat u Siriji dostigao je krajnji stepen žestokosti. U tom kontekstu brojni strani dobrovoljci pridružili su se borbi protiv ISIL-a na strani kurdskih oružanih formacija.

Kurdske snage i autonomni region Rožava

Kurdi u Siriji čine značajnu manjinu i žive uglavnom na severoistoku zemlje. Pre rata njihova prava su neredko bila uskraćena. S početkom konflikta kurdske zajednice preuzele su vidljiviju ulogu u borbi za autonomiju i odbranu svojih teritorija.

Rožava, što na kurdskom znači „Zapad", autonomni je region na severoistoku Sirije, proglašen od strane Kurda 2012. godine. Formalni naziv je Autonomna uprava Severne i Istočne Sirije. U okviru ovog sistema deklarisani su principi direktne demokratije, libertarijanske decentralizacije i rodne ravnopravnosti.

Tokom građanskog rata region je delovao kao treća sila, nastojeći da očuva samostalnost i u odnosu na sirijsku vladu i u odnosu na islamističku opoziciju.

Sirijske demokratske snage (SDS) — oružana koalicija stvorena 2015. godine pod vođstvom kurdskih Jedinica za zaštitu naroda (YPG) i Ženskih jedinica za zaštitu (YPJ). U njenim redovima nalaze se pripadnici različitih etničkih i verskih grupa, uključujući Arape, Asirce i hrišćane. Glavni zadatak koalicije je borba protiv ISIL-a i odbrana autonomnih teritorija Rožave.

U kurdskim oružanim formacijama deklarisana je ravnopravnost muškaraca i žena. Žene učestvuju u borbenim dejstvima, zauzimaju komandne položaje i služe u posebnim ženskim jedinicama, uključujući YPJ.

Stvaranje „gej boraca" TQILA

U martu 2017. godine u Rožavi je formiran bataljon pod nazivom Međunarodne revolucionarne narodne gerilske snage — IRPGF. Grupa je koristila roze zastavu sa simbolom AK-47 (automatska puška Kalašnjikov) i izjavljivala da se inspiriše primerom stranih dobrovoljaca iz Španskog građanskog rata. Glavni zadatak IRPGF-a bio je podrška kurdskim snagama u borbi protiv ISIL-a.

Stvaranje bataljona podudarilo se s pripremama za veliku ofanzivu, koja se završila oslobođenjem Rake u junu 2017. godine. Operacija je sprovedena uz podršku koalicije predvođene Sjedinjenim Američkim Državama.

U julu 2017. godine, u okviru IRPGF-a, objavljeno je stvaranje jedinice „Armija kvir ustanka i oslobođenja" — TQILA. Ime se čitalo kao „tekila". U saopštenju objavljenom na društvenim mrežama učesnici su naveli da im je cilj borba za rušenje rodne binarnosti, unapređenje ženske revolucije i proširenje rodne i seksualne slobode.

Prema rečima učesnika, TQILA je bila odgovor na surove napade ISIL-a na kvir zajednicu širom sveta. Izjavili su da ne mogu pasivno posmatrati progon i ubijanje ljudi pod izgovorom da je njihova orijentacija navodno „nenormalna" ili „neprirodna".

Uprkos javnim izjavama i nekoliko fotografija iz Rake, o stvarnoj delatnosti TQILA-e malo se zna. Nisu jasni ni brojnost jedinice ni udeo njenih članova koji su sebe svrstavali u LGBT-zajednicu.

Predstavnik grupe, Heval Rožhilat, u intervjuu časopisu Newsweek 2017. godine odbio je da saopšti tačan broj boraca, pozivajući se na bezbednosne razloge.

Reakcije saveznika i unutrašnja nesaglasja

Stvaranje LGBT-jedinice izazvalo je različite reakcije, uključujući i među saveznicima. YPG i arapsko-kurdska koalicija SDS izrazili su nezadovoljstvo.

Ostalo je nejasno koliko je aktivno TQILA učestvovala u borbenim dejstvima, posebno u operaciji oslobođenja Rake, tadašnje prestonice ISIL-a.

Prema medijskim izveštajima, SDS je navodno uklonila iz ofanzive ne samo TQILA-u, već i samu IRPGF. Kao potvrda naveden je tvit predstavnika SDS-a: „IRPGF je proterana iz Rake juče, i nadamo se da će uskoro napustiti i Rožavu. Treba nam manje prazne propagande i više prave borbe". Tvit je kasnije obrisan.

Kasnije su predstavnici SDS-a zvanično demantovali i vezu s ovim grupama i sam fakt njihovog postojanja. Šef za odnose s javnošću SDS-a, Mustafa Bali, izjavio je: „U sastavu SDS-a nema jedinica takve strukture". Zauzvrat, IRPGF je naglasila da deluje nezavisno, da može stvarati sopstvene podgrupe i da joj za to nije potrebno ničije odobrenje.

Anonimna kurdska kvir aktivistkinja iz Rožave, u intervjuu portugalskom časopisu Mapa 2024. godine, precizirala je da je poznata fotografija verovatno bila deo flešmob akcije.

Kritike naučnika i aktivista

U Al Jazeera objavljen je tekst sirsko-palestinske naučnice i aktivistkinje Razan Gazavi, u kom oštro kritikuje samu ideju takvog bataljona. Sa dekolonijalnih pozicija, Gazavi je tvrdila da ovakve inicijative, uključujući takozvane „rodne i seksualne revolucije", brišu druge oblike otpora i iskrivljuju sliku borbe u Siriji.

Ona je takođe pisala da učešće stranaca u TQILA-i pretvara oružani konflikt u romantizovanu avanturu i potiskuje glasove lokalnog stanovništva. Pored toga, Gazavi je kurdske snage, koje podržavaju ovakve jedinice, nazvala autoritarnom strukturom.

Njenu poziciju podržale su i reči Zije Gorani, trans žene kurdskog porekla, navedene u istom članku:

Ne znamo ko tačno čini ovu grupu [TQILA], i nepoznato je da li su njeni članovi Kurdi ili Sirijci. To je samo grupa međunarodnih boraca iz YPG-a, koji pokušavaju da stvore iluziju da LGBT-osobe mogu mirno živeti u Rožavi bez straha od diskriminacije. Ali to je laž. Stvari su daleko od onoga što pokušavaju da prikažu.

— Zija Gorani

Kao odgovor, kurdski naučnik i aktivista Hakan Sandal objavio je članak u kom za kolonijalizam optužuje samu Gazavi. Po njegovom mišljenju, njena analiza, koja prikazuje TQILA-u kao kolonijalni fenomen, zapravo reprodukuje turske i arapske kolonijalne okvire i čini nevidljivom istoriju kurdskog otpora i iskustvo ugnjetavanja od strane četiri različite države.

Sandal je pisao:

Kada je reč o kurdskoj borbi u Siriji, članak reprodukuje kolonijalne okvire, čineći istoriju otpora Kurda, njihovo sećanje na kolonijalizam i iskustvo ugnjetavanja od strane četiri različite države nevidljivim. Kritika Gazavi nije usmerena samo na kolonijalnu/belu aproprijaciju kvir borbe, već i na kurdsku borbu u Siriji. Oštar zaokret autorke od dekolonizujuće kvir perspektive ka anti-rožavskom narativu čini nameru članka dvosmislenom. Umesto da podrije kolonijalni oblik znanja kritikovan u članku, autorka kolonijalni pogled preusmerava na Kurde. Kao rezultat, i sam članak, nažalost, postaje tipična antirožavska interpretacija prikrivena kao dobro argumentovan dekolonijalni kvir tekst.

— Hakan Sandal

Po Sandalovom mišljenju, pristup Gazavi odjekuje retoriku turske države, koja je istorijski podržavala kolonijalnu dominaciju nad Kurdima i sprečavala promenu status kvoa u Siriji.

Sandal je posebno naglašavao da ni kurdski ni međunarodni aktivisti nikada nisu tvrdili da je Rožava raj za LGBT-osobe:

Mi, kao kurdski LGBT aktivisti, razumemo stvarnost naših društava i radimo na stvaranju prostora za naše postojanje. Istovremeno, diskurs oko TQILA-e i IRPGF-a mora ostati predmet kritičke analize, ali uz uzimanje u obzir istorijskog konteksta različitih oblika borbe.

— Hakan Sandal

Raspuštanje IRPGF-a i značaj TQILA-e

Dana 24. septembra 2018. godine IRPGF je zvanično objavila samoraspuštanje. Zajedno s njom prestala je da postoji i TQILA.

Moguće je da je TQILA bila deo medijske strategije IRPGF-a, usmerene na privlačenje međunarodne pažnje na borbu kurdskih snaga protiv ISIL-a.

Istovremeno, razvijanje LGBT-zastave u Raki tokom borbenih dejstava postalo je upečatljiv simbol solidarnosti čak i u ekstremnim uslovima.

Može se pretpostaviti da je i u redovima SDS-a i u IRPGF-u bilo LGBT-učesnika. Pojedini strani dobrovoljci otvoreno su govorili o svojoj orijentaciji i pisali o tome na društvenim mrežama.

Među kurdskim borcima verovatno je takođe bilo LGBT-osoba, ali niži stepen prihvatanja u lokalnom društvu ograničavao je mogućnost otvorenog izražavanja identiteta.

Rožava, uprkos tekućem konfliktu, pokazala je — i nastavlja da pokazuje — relativno otvoreniji stav prema LGBT-zajednici od ISIL-a, islamističke opozicije i snaga Asadovog režima. Na primer, privremeni ustav regiona ne pominje seksualnu orijentaciju i ne predviđa posebnu kaznu po tom osnovu.