„Ljubav prema mladićima prešla je na devojke”: svedočanstvo Dževdet-paše o seksualnoj kulturi Istanbula sredinom 19. veka

U zapisima za sultana Abdul Hamida II osmanski istoričar i državnik Ahmed Dževdet-paša ostavio je zapanjujući opis Istanbula iz doba Tanzimata. Prema njegovim rečima, muškaraca koji su se ranije otvoreno divili lepim mladićima bilo je sve manje. Ljubavna pažnja se preusmeravala na devojke, a jedan od uticajnih velikodostojnika skrivao je svoju naklonost prema mladićima zbog „primedbi stranaca”.

Odakle potiče citat

Ahmed Dževdet-paša bio je jedan od najistaknutijih osmanskih intelektualaca 19. veka. Bio je istoričar, pravnik i visoki zvaničnik u doba Tanzimata — perioda opsežnih državnih reformi u Osmanskom carstvu. Dževdet-paša je učestvovao u upravljanju carstvom, bavio se zakonodavstvom i opisivao njegovu istoriju.

Svoje kasne istorijsko-memoarske zapise „Maruzat” (Ma‘rûzât) pripremio je specijalno za sultana Abdul Hamida II. Delo je opisivalo događaje od proglašenja reformi Tanzimata do političkih previranja 1876. godine.

Čuveni odlomak o promeni ljubavnih običaja nalazi se na početku teksta. Nekoliko pasusa ranije, Dževdet-paša opisuje porast luksuza, nove navike dvorskih žena, finansijski uspon tokom Krimskog rata (1853–56. godine) i britanske i francuske vojnike koji su se našli u Istanbulu. Nakon toga, priča prelazi na seksualnu kulturu grada.

Šta je napisao Dževdet-paša

Prevod celog fragmenta glasi:

„Ljubitelja žena je sve više, mladića-ljubavnika sve manje. Lutov narod kao da je u zemlju propao. Ljubav i naklonost, koji su u Istanbulu odavno bili poznati i uobičajeni prema mladićima, prirodno su prešli na devojke. Šetnje u Kagithaneu, koje su ušle u običaj od vremena sultana Ahmeda III, postale su još popularnije. I tamo, i na trgu Bajazit, široko se rasprostranio običaj ljubavnog flertovanja znakovima iz kočija. Među višim velikodostojnicima više nema ljudi poput Ćamil-paše i Ali-paše i njihove okoline, poznatih po svojoj zanesenosti mladićima. Čak je i sam Ali-paša, plašeći se primedbi stranaca, pokušavao da sakrije svoju naklonost prema mladićima.”

U jednom citatu se vidi odmah nekoliko pojava. Prvo — opadanje vidljive muške homoerotične kulture. Drugo — rast interesovanja muškaraca za žene kao objekte romantičnog udvaranja. Treće — pojava novih načina flertovanja u gradskoj sredini. Četvrto — pritisak stranog pogleda na ponašanje osmanske elite.

Istoričarka Ezgi Saritaš razmatra ovakve tekstove kao deo dugog procesa heteronormalizacije Osmanskog carstva — formiranja savremene norme, kada se razdvajanje polova u društvenom životu primetno smanjuje, a pol partnera postaje glavni kriterijum za opisivanje seksualnosti.

Citat na jeziku originala:

„Zen-dostlar çoğalup mahbûblar azaldı. Kavm-i Lût sanki yere batdı. İstanbul’da öteden berü delikanlılar için ma’ruf u mu’tâd olan aşk u alâka, hâl-i tabî’îsi üzre kızlara müntakil oldu. Sultan Ahmed-i Sâlis zamanından berü mu’tâd olan Kâğıdhâne seyri ziyâde rağbet buldu. Gerek orada, gerek Bâyezid meydânında arabalara işâretlerle mu’âşaka usulü hayli meydân aldı. Küberâ içinde gulâmpârelikle meşhur Kâmil ve Âlî Paşalar ile anlara mensûb olanlar kalmadı. Halbuki Âlî Paşa da ecânibin i’tirâzâtından ihtirâz ile gulâmpâreliğini ihfâya çalışurdu.”

Reč mahbûb znači „voljeni”. U osmanskoj poeziji označavala je lepog golobradog mladića. Dževdet-paša pojašnjava značenje govoreći o delikanlılar — mladim muškarcima kojima su u Istanbulu odavno bile upućene „ljubav i naklonost”.

Termin zen-dost označava muškarca kojeg privlače žene. Reč gulâmpâre karakterisala je muškarca kroz njegovu seksualnu sklonost prema mladićima. Fraza Kavm-i Lût („Lutov narod”) potiče iz verskog jezika i predstavlja referencu na muškarce koji stupaju u istopolne odnose, jer je prema Kuranu prorok Lut (biblijski Lot) bio poslat stanovnicima Sodome i Gomore, koji su kažnjeni zbog razvratnih odnosa.

U opisano vreme u Osmanskom carstvu, uticajni odrasli muškarci mogli su da stupe u brak sa ženama, imaju decu i istovremeno pišu pesme mladićima, dive se muškoj lepoti, traže seksualne partnere među mladićima i sačuvaju svoj društveni ugled. Prelazak na savremenu seksualnu klasifikaciju u Turskoj postao je istorijski proces, koji se u to vreme ubrzao pod pritiskom novih društvenih normi i evropskog uticaja.

Krimski rat i strani pogled

Veza citata sa Krimskim ratom direktno je prisutna u primarnom izvoru. Dževdet-paša piše da su tokom rata francuski i engleski vojnici masovno stigli u Istanbul i trošili zlato kao vodu. To je dovelo do promena u načinu života: ljudi su sticali nove navike, težili luksuznom životu i učestvovali u novom svetu zabave.

Dževdet-paša povezuje ovaj pritisak sa promenama seksualnog ugleda:

„Čak je i sam Ali-paša, plašeći se primedbi stranaca, pokušavao da sakrije svoju naklonost prema mladićima.”

Ponašanje koje je ranije bilo poznato okolini i predstavljalo deo ugleda visokopozicioniranog muškarca, sada je zahtevalo tajnost. Strani pogled postao je faktor samokontrole osmanske elite.

Istoričar Dror Zeevi u knjizi Producing Desire opisuje takvo postepeno nestajanje otvorenog seksualnog diskursa na Bliskom istoku u 19. veku. Evropske predstave o civilizovanosti doprinele su potiskivanju oblika muške seksualnosti, koji su prethodno bili slobodno prisutni u književnosti i u gradskom životu. Krimski rat je u ovom procesu bio snažan katalizator.

Devojke, kočije i nova gradska romantika

Dževdet-paša ne samo da konstatuje činjenicu o promeni preferencija, već i opisuje kako je tačno počela da izgleda nova prestonička ljubav.

Nakon fraze o devojkama, istoričar pominje trg Bajazit i šetalište Kagithane. Sredinom 19. veka žene iz bogatih porodica počele su češće da napuštaju kuće i odlaze u grad. Moda kočija omogućavala im je da budu viđene, ali da zadrže pristojnu distancu.

Tako je zaživeo novi ritual udvaranja u Istanbulu — otvoreni flert i razmena znakova direktno na ulicama. Nekadašnja pažnja prema mladićima ustupila je mesto novoj javnoj romantici. U očima osmanskog zvaničnika, pojava devojaka na šetalištima, vožnje u kočijama i promena seksualnih interesovanja plemstva postali su jednako vredni primeri toga kako se nepovratno menjao uobičajeni način života u carstvu.