Andriej Awinow: rosyjski emigrant-artysta, homoseksualista i naukowiec

Andriej Nikołajewicz Awinow (ros. Andriej Awinow; Андрей Авинов) — rosyjski malarz, entomolog, muzealnik i przyjaciel seksuologa Alfreda Kinseya. Był namiętnym kolekcjonerem, koneserem piękna i homoseksualistą, jednak nie afiszował się ze swoją orientacją. W 1917 roku Awinow wyemigrował z Rosji do Stanów Zjednoczonych. Jego homoerotyczne akwarele stały się znane szerszej publiczności dopiero w XXI wieku.

Pośmiertna wystawa obrazów artysty, która odbyła się w Pittsburghu w 1953 roku, nie poruszyła tej strony jego osobowości. W warunkach ówczesnej amerykańskiej homofobii organizatorzy celowo ukryli tożsamość Awinowa.

Tym bardziej znaczące jest jego dziedzictwo: rozległość zainteresowań i złożoność życia wewnętrznego. Awinow był homoseksualnym artystą, a jednocześnie prawosławnym tradycjonalistą, który zdołał odnieść wybitny sukces w skrajnie heteronormatywnym świecie amerykańskiej nauki.

Ten artykuł poświęcony jest biografii rosyjskiego emigranta, który malował motyle, balet, orchidee, bańki mydlane i pięknych młodzieńców.

Pochodzenie, dzieciństwo i pierwsze zainteresowania

Andriej Nikołajewicz Awinow urodził się w 1884 roku w Tulczynie, na terytorium dzisiejszej Ukrainy, w rodzinie arystokratycznej. Znajomi domu wspominali go jako dziecko o długich złotych lokach, delikatnych rysach twarzy i wspaniale rozwiniętej mowie.

Rodzina należała do wyższych sfer i wywodziła swój rodowód od starego rodu nowogrodzkich bojarów Owinowów (ros. Owinowy; Овиновы). Dziadek Awinowa, Aleksander, walczył przeciwko Napoleonowi pod Trafalgarem (1805) po stronie floty brytyjskiej i dosłużył się stopnia admirała. Pradziadek ze strony matki, Władimir Panajew, był ministrem Dworu Cesarskiego za panowania Mikołaja I i brał udział w tworzeniu kolekcji Nowego Ermitażu. Ojciec Awinowa służył jako generał-porucznik. Starszy brat Mikołaj został później przekonanym liberalnym reformatorem, a siostra Elżbieta — uznaną malarką: malowała portrety amerykańskich milionerów, a także Franklina Roosevelta. Kosmopolityczne wychowanie i domowe guwernantki zapewniły dzieciom bezbłędną znajomość języków: angielskiego, francuskiego i niemieckiego.

„Cienkim, eleganckim pismem — własną kaligrafią — narysował długie mapy, zestawiając swoją przeszłość z okresem przed narodzeniem Chrystusa. Był całkowicie przekonany, że jest spokrewniony z Kleopatrą w sposób pośredni…”

— Alex Shoumatoff. Z książki „Russian Blood: A Family Chronicle” (1982)

Według rodzinnej legendy Andriej w wieku pięciu lat złapał pierwszego motyla, a w wieku siedmiu lat czytał już książki amerykańskiego entomologa Williama Jacoba Hollanda. Motyle pozostały jego główną pasją na całe życie.

Ojciec Awinowa był człowiekiem łagodnym. Dzieci były kochane, prawie niczego im nie zabraniano, a ich zainteresowania wspierano. Nauczył Elżbietę haftu krzyżykowego. Od niego Andriej odziedziczył pasję kolekcjonerską, subtelne poczucie humoru i zwyczaj uważnego, hojnego przyjmowania gości.

W 1893 roku ojciec został mianowany dowódcą w Taszkencie. Dziewięcioletni Andriej jechał tam z rodziną przez Władykaukaz, Tbilisi, Baku i Morze Kaspijskie. W Taszkencie Awinowowie zaprzyjaźnili się z rodziną Kiereńskich, a przed upałem chronili się w górach Czimgan, gdzie mieszkali w jurcie.

„Tego lata strasznie cierpieli z powodu upału. Mój ojciec pamięta, jak w dzieciństwie słyszał opowieści o tym, jak jego dziadkowie siedzieli w Taszkencie w beczkach z wodą i grali w karty”.

— Alex Shoumatoff. Z książki „Russian Blood: A Family Chronicle” (1982)

Zbierając rzadkie motyle Uzbekistanu, Awinow jednocześnie malował je akwarelą. Wrodzona krótkowzroczność pozwalała mu bez przyrządów dostrzegać najdrobniejsze szczegóły anatomii owadów.

Matka nie wytrzymała taszkenckiego klimatu. Po roku wróciła do rodzinnego majątku w Szidiejewie (ros. Szydiejewo; Шидеево), zabierając ze sobą Andrieja i młodszą siostrę. Andriej zamieszkał w przybudówce kościelnej. Tam ciągle przeskakiwał z jednego zajęcia na inne i szybko zagracał pokój, między innymi łupinami pestek słonecznika, które bez przerwy jadł. Do tego czasu jego kolekcja znacznie się powiększyła i nadal rosła, wzbogacając się o rzadkie okazy.

Z Elżbietą łączyły go ciepłe relacje. Uczył siostrę rysować i zawsze jej pomagał. Zimą 1905 roku ulepiła w ogrodzie śnieżną figurę Marii Antoniny, a dwudziestojednoletni Andriej obok zrobił Woltera. Mikołaj zdążył ich sfotografować, ale w nocy stróż rozbił figury łopatą, biorąc je za włamywaczy.

Studia, służba i ekspedycje

W 1905 roku Awinow ukończył wydział prawa Uniwersytetu Moskiewskiego i podjął służbę w Rządzącym Senacie jako pomocnik sekretarza generalnego. Tam sprawdzał korespondencję osób podejrzewanych o działalność rewolucyjną. W 1911 roku otrzymał tytuł kamerjunkra na dworze Mikołaja II; w Korpusie Dyplomatycznym pełnił funkcję mistrza ceremonii (ros. dieriektor cieriemonij; директор церемоний). To doświadczenie dyplomatyczne, wymagające niezwykłego taktu i znajomości etykiety, pomogło mu później z łatwością wejść w elitarne kręgi amerykańskich magnatów. Urlopy Awinow poświęcał natomiast badaniu motyli.

Spadek po wuju pozwolił Awinowowi na sfinansowanie kilkudziesięciu ekspedycji i osobiste udawanie się w najtrudniejsze podróże. Pierwsza ekspedycja odbyła się w 1908 roku. Podczas drugiej, w 1912 roku, wraz z entomologiem Aleksiejem Jakobsonem i sportowcem Michaiłem Mamajewem przekroczył zachodnie stoki Himalajów — od Indii do Kotliny Fergańskiej przez Ladach, Karakorum i Turkiestan Chiński.

Jego najsłynniejszym odkryciem stał się nowy gatunek motyla, znaleziony w Pamirze w 1913 roku. Awinow nazwał go Parnassius autocrator — „Apollo-samowładca”. Imię to zostało wybrane nie tylko ze względu na majestatyczny wygląd owada, ale także na cześć 300-lecia dynastii Romanowów, co podkreślało monarchistyczne sympatie odkrywcy.

Z wyprawy Awinow wrócił z kolekcją liczącą osiemdziesiąt tysięcy okazów. Obejmowała ona około 90% wszystkich znanych wówczas gatunków motyli Azji Środkowej. W jego petersburskim mieszkaniu szafy z owadami stały się częścią wystroju wnętrza. Później, po rewolucji, kolekcję skonfiskowali komuniści i przekazali do Instytutu Zoologicznego w Piotrogrodzie.

W 1913 roku Awinow zaprezentował swoje zbiory i poinformował o wynikach badań na posiedzeniu Londyńskiego Towarzystwa Entomologicznego, przemawiając bezbłędną angielszczyzną. Za serię publikacji o motylach Azji Środkowej otrzymał złoty medal Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego.

W Moskwie odbyły się dwie jego wystawy z udziałem innych artystów. Awinow pokazywał na nich motyle, a także mistyczne pejzaże o „tybetańskim” nastroju; obok wystawiano abstrakcje Kazimierza Malewicza i Wasilija Kandinskiego. W tym samym roku poznał działacza teatralnego Siergieja Diagilewa.

Przed pierwszą wojną światową Awinow pomógł sfinansować 42 kolejne ekspedycje. Do trzydziestego roku życia zgromadził jedną z największych w Europie kolekcji motyli i opublikował siedem artykułów o swoich odkryciach w trzech językach. Taka skala naukowych i kulturalnych zainteresowań uczyniła go jednym z pierwowzorów Konstantina Godunowa-Czerdyncewa — legendarnego badacza Azji Środkowej i ojca głównego bohatera w powieści Władimira Nabokowa „Dar”.

Pierwsza wojna światowa i emigracja

Wraz z wybuchem pierwszej wojny światowej Awinow został zwolniony ze służby wojskowej z powodu słabego wzroku. Pracował w Związku Ziemstw (rosyjskiej organizacji pomagającej chorym i rannym) i opiekował się poszkodowanymi żołnierzami w polskiej Łodzi.

W 1915 roku Związek Ziemstw wysłał go do Nowego Jorku z misją dyplomatyczną: miał kupować medykamenty, amunicję i sprzęt wojskowy dla armii cesarskiej. To właśnie tam Awinow obejrzał występ Wacława Niżyńskiego, po spektaklu spotkał się z tancerzem za kulisami, a później namalował jego portret.

W 1916 roku Awinow wrócił do Rosji, lecz jesienią 1917 roku, na krótko przed przewrotem październikowym, ponownie wyruszył do USA. Tym razem podróżował na wschód niedawno ukończoną Koleją Transsyberyjską, przez Japonię, i wysiadł w San Francisco. Formalnie przybył jako oficjalny przedstawiciel Rządu Tymczasowego, w którym jego brat Mikołaj zajmował stanowisko wiceministra spraw wewnętrznych. Tę podróż Awinow wykorzystał do emigracji.

Przebywając w Nowym Jorku podczas przejmowania władzy przez bolszewików, zatelegrafował do rodziny, domagając się natychmiastowego opuszczenia kraju. Zimą tego samego roku matka, siostra Elżbieta i jej mąż Leo Shoumatoff zdążyli wsiąść do jednego z ostatnich pociągów jadących na wschód i przedostali się do Stanów Zjednoczonych. Mikołaj pozostał w Rosji. Decyzja ta okazała się fatalna w skutkach: w 1919 roku rodzinny majątek zniszczono, a sam Mikołaj, dawny liberalny reformator, po kilku aresztowaniach został rozstrzelany przez tajną policję w czasie stalinowskiego Wielkiego Terroru w 1937 roku. Jego żona Maria cudem przeżyła represje i okupację; później wyemigrowała i wydała pamiętniki „Pielgrzymka przez piekło” (Pilgrimage Through Hell, 1968). Tragiczny rozdźwięk między udaną integracją Andrieja w Ameryce a śmiercią brata w stalinowskich katowniach odcisnął piętno na całym późniejszym życiu i twórczości Awinowa.

Sam artysta zdążył uratować z Rosji zaledwie kilka ulubionych okazów motyli, teczkę z akwarelami z drugiej wyprawy oraz kilka obrazów, w tym „Motyw kreteński” (około 1911–1915). Przedstawia on smukłego, umięśnionego nagiego mężczyznę zmagającego się z gigantycznym wężem; jego płaszcz przypomina kształtem skrzydło olbrzymiego motyla. Odwołanie do Krety jako homoseksualnej utopii w kulturze przełomu XIX i XX wieku wzmacnia symbolikę tego dzieła.

Pierwsze lata w USA

Znalazłszy się w USA, Andriej i Elżbieta za resztkę pieniędzy kupili farmę mleczną w Pine Bush w stanie Nowy Jork. Farma stała się tymczasowym schronieniem dla rosyjskich uchodźców: pokój na parterze z czterema łóżkami zamienił się w sypialnię. W ciągu dnia przyjezdni pracowali w ogrodzie, wieczorami zbierali się na rozmowy.

Rolnictwo nie przyniosło sukcesu. Jednak ważną rolę w społecznej rehabilitacji rodziny odegrało sąsiedztwo elitarnego kurortu Yama Farms Inn w górach Catskill, gdzie wypoczywali Thomas Edison, Henry Ford i John Rockefeller. Właściciel klubu Frank Seaman dostrzegł talent Andrieja i pomógł mu rozpocząć karierę ilustratora komercyjnego. Wkrótce również Elżbieta odnalazła swoje powołanie, zajmując się malarstwem portretowym. Jej mąż Leo pracował w firmie lotniczej Igora Sikorskiego i zginął w 1928 roku (przypadkowo utonął).

Dla Awinowa dziedzictwo kulturowe, wiara prawosławna i homoseksualność były równie ważne, co talent artystyczny i miłość do motyli. Ale to wszystko słabo wpisywało się w normy protestanckiej i kapitalistycznej Ameryki. Rosyjską tożsamość musiał przekładać na formy zrozumiałe w nowym środowisku.

Umiejętności dyplomatyczne nieraz go ratowały. W 1919 roku książę Gieorgij Lwow, pierwszy szef Rządu Tymczasowego, zaprosił Awinowa jako tłumacza na spotkanie z prezydentem Woodrowem Wilsonem w Waszyngtonie, a następnie na konferencję pokojową w Paryżu, gdzie omawiano powojenny układ sił na świecie. Dowodzi to, że Awinow nie był zwykłym uchodźcą — nadal działał na najwyższym szczeblu polityki międzynarodowej.

W latach 20. XX wieku, opierając się na zainteresowaniu Amerykanów sztuką rosyjską (w Nowym Jorku znali już Lwa Baksta, Borisa Anisfelda i Nikołaja Roericha), Awinow zaczął z powodzeniem zarabiać w reklamie. W 1924 roku zdobył nagrodę na wystawie sztuki reklamowej za ilustrację mydła Colgate-Palmolive na tle himalajskich szczytów — krajobrazu z jego własnej przeszłości. Współpracował również z Underwood Typewriter Company, producentem materiałów budowlanych Johns-Manville i marką samochodową Chevrolet. W 1930 roku Awinow zaprojektował skrzydlate logo (Winged S) dla helikopterów Igora Sikorskiego, a znak ten jest używany do dziś.

„Prawdopodobnie jest jedynym człowiekiem, który kiedykolwiek ustanowił — lub próbował ustanowić — związek między motylami a Rewolucją Rosyjską”.

— Geoffrey T. Hellman. Z artykułu w czasopiśmie The New Yorker, 1948 rok

W 1921 roku odbyła się pierwsza znacząca wystawa malarstwa Awinowa.

Powrót do entomologii i praca w muzeum

„W chwili obecnej prawie porzuciłem wszelką nadzieję na odzyskanie tej kolekcji [motyli] i nie mam ani odwagi, ani środków, by zacząć nową”.

— Andriej Awinow

Początkowo, zajęty przetrwaniem, Awinow poświęcał motylom mało czasu. Do powrotu do entomologii namówił go francuski specjalista od zawisakowatych Charles Oberthür, który nazwał to obowiązkiem wobec nauki.

Pomogła reputacja i powiązania z kolekcjonerem Benjaminem Prestonem Clarkiem. W 1922 roku na konferencji entomologicznej Awinow ponownie spotkał Williama Jacoba Hollanda — dyrektora Muzeum Historii Naturalnej Carnegie w Pittsburghu i kanclerza Uniwersytetu Pittsburskiego. W tym czasie Andrew Carnegie hojnie finansował naukę: wykopaliska archeologiczne, zakupy skamieniałości i owadów dla muzeum. Rosyjski emigrant spodobał się Hollandowi i ten zaproponował mu stanowisko asystenta kustosza działu entomologii. Początkowo Awinow odmawiał, ponieważ ilustracje przynosiły mu większy dochód niezbędny dla rodziny, ale w 1924 roku zgodził się. Porządkując zbiory muzealne, wkrótce zidentyfikował 23 nowe gatunki motyli. W dowód uznania Holland nazwał motyla Erebia avinoffi na cześć Awinowa, a na cześć jego dziadka-admirała — Thanaos avinoffi.

„Jego sztuka była sztuką wysokiej kultury, jaka istniała w Rosji”.

— John Walker, dyrektor Narodowej Galerii Sztuki USA

Po przejściu Hollanda na emeryturę i nagłej śmierci jego następcy, Douglasa Stewarta, zarząd muzeum podjął w 1926 roku odważną decyzję: zaproponował stanowisko dyrektora Awinowowi. Nie posiadał on amerykańskiego stopnia doktora ani dyplomu z zarządzania, ale jego kosmopolityzm, encyklopedyczna wiedza i biegłość w językach rekompensowały brak formalnych tytułów. Awinow przyjął ofertę i kierował muzeum przez następne dziewiętnaście lat (1926–1945).

W latach Wielkiego Kryzysu udało mu się zbilansować budżet, utrzymać personel i sfinansować 19 wypraw badawczych. Pod jego kierownictwem muzeum dokonało wielu cennych nabytków, z których najsłynniejszym był zakup holotypu szkieletu tyranozaura za 7000 dolarów w 1941 roku. Awinow zreformował system edukacji, wprowadził budowę ekologicznych dioram i wyprzedził swoje czasy w podejściu do popularyzacji nauki.

Dzielił swoje życie według ścisłej „reguły pięciu godzin”. Siostrzeńcowi Nikołajowi Shoumatoffowi tłumaczył: „Oddaję cześć faktom naukowym do piątej po południu. Potem mogę mieć inne pomysły”. Za dnia był konserwatywnym naukowcem i administratorem, a nocą zmieniał się w artystę-wizjonera, którego obrazy łamały wszelkie granice, które sam ustalał w klasyfikacjach muzealnych.

W 1927 roku Awinow otrzymał honorowy doktorat Uniwersytetu Pittsburskiego, a w 1928 roku został obywatelem Stanów Zjednoczonych. Wykładał sztuki piękne i biologię, zaprojektował również „Salę Rosyjską” w „Salach Narodowościowych” (Nationality Rooms) uniwersytetu — salę wykładową odwzorowującą tradycyjne wnętrza etniczne.

Masowe konfiskaty mienia w Rosji Radzieckiej wywołały falę wyprzedaży na Zachodzie w latach 20. i 30. XX wieku. Awinow skupował rosyjskie wydawnictwa o sztuce, architekturze i historii. Obecnie ten cenny zbiór, obejmujący m.in. unikatowe faksymile ilustrowanej średniowiecznej Apokalipsy, znajduje się w bibliotece posiadłości Hillwood.

„Przez jakiś czas widywałem doktora Awinowa na spotkaniach itp. Muszę powiedzieć, że wywarł na mnie głębokie wrażenie. […] Nigdy nie spotkałem nikogo, kto posiadałby tak wszechstronną wiedzę jak on. Na każdym przyjęciu próbowałem go przejrzeć, ale nigdy mi się to nie udało, ponieważ on naprawdę wiedział wszystko. Za każdym razem wyskakiwał z niezwykle erudycyjnym faktem lub czymś, czego się nie spodziewałeś. Robił to zawsze z szacunkiem, jakby przepraszając za swą błyskotliwość. Było to bardzo ciekawe. Być może to jakaś rosyjska cecha”.

— John Walker, dyrektor Narodowej Galerii Sztuki USA

W latach 1925–1940 Awinow sześciokrotnie wyjeżdżał na Jamajkę, gdzie zebrał około 14 000 motyli (kolekcja przechowywana jest w Pittsburghu). Chcąc „stać się Amerykaninem”, kupił Chevroleta, by móc podróżować po wyspie, ale nigdy nie nauczył się prowadzić: za kierownicą zawsze siedział siostrzeniec.

Na początku lat 30. Awinow porozumiał się z władzami radzieckimi w sprawie skatalogowania jego upaństwowionej kolekcji rosyjskiej. Z Leningradu przysyłano mu do badań partie owadów. Równolegle kupował całe kolekcje do Pittsburgha.

W dziedzinie nauki Awinow wniósł znaczący wkład w biologię ewolucyjną. Wspólnie z młodym kustoszem Walterem R. Sweadnerem prowadził badania nad motylami z rodzaju Karanasa. Ich monografia „Motyle Karanasa: Studium ewolucji” (The Karanasa Butterflies, A Study in Evolution) (1951) stała się kamieniem milowym w badaniach nad dynamiką stref hybrydyzacji i geograficznym powstawaniem gatunków. Naukowcy udowodnili, że w miejscach przecięcia się zasięgów występowania dochodzi do krzyżowania, zacierając ostre granice między oddzielonymi gatunkami. W epoce dominacji koncepcji stałych gatunków takie zrozumienie biologicznej płynności było nowatorskie.

Awinow zasiadał w radzie Amerykańskiego Stowarzyszenia Muzeów, przewodniczył Komitetowi ds. Muzeów Naukowych przy Lidze Narodów i był członkiem zarządu Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej. Od 1937 roku aż do śmierci korespondował z Władimirem Nabokowym i, zważywszy na ich wspólne zainteresowania, niemal na pewno doradzał pisarzowi podczas jego pracy na Uniwersytecie Harvarda.

Równolegle Awinow namalował dwieście wielobarwnych akwarel do pracy botanicznej Otto Emery’ego Jenningsa „Dzikie kwiaty zachodniej Pensylwanii i dorzecza górnego Ohio” (Wild Flowers of Western Pennsylvania and the Upper Ohio Basin) (1953). Ilustrując rośliny w skali 1:1, artysta przestrzegał ascetycznej zasady: w ogóle nie używał bieli ołowiowej do tworzenia odblasków świetlnych, pozostawiając nienaruszoną powierzchnię białego papieru. Dyrektor Narodowej Galerii Sztuki USA John Walker nazwał go jednym z najwybitniejszych amerykańskich artystów malujących kwiaty i kupił do galerii dwa dzieła Awinowa: „Wyłonienie” (Emergence) (ok. 1948) i „Tulipany (Rozpad)” (Tulips (Disintegration)) (ok. 1949). W tych późnych pracach botaniczna precyzja ustępowała miejsca surrealistycznym motywom więdnięcia i rozpadu.

Ikony Hanna i radziecki eksport sztuki

Około 1935 roku potentat lotniczy George Hann, należący do homoseksualnego kręgu przyjaciół Awinowa, zakupił ogromną kolekcję rosyjskich ikon. Sprzedawała je radziecka państwowa agencja „Antikwariat” (ros. Antikwariat; Антиквариат), utworzona w celu pozyskania walut na potrzeby uprzemysłowienia. Awinow przygotował katalog tej kolekcji na wystawę w 1944 roku. W Stanach Zjednoczonych stał się uznanym autorytetem w dziedzinie staroruskiej sztuki: w lipcu 1943 roku prezydent Franklin Roosevelt dziękował mu nawet za informacje na temat ikon ofiarowanych mu przez ambasadorów USA w ZSRR.

W 1981 roku radziecki emigrant, konserwator Władimir Teteriatnikow opublikował pracę „Ikony i falsyfikaty” (Icons and Fakes), w której ogłosił całą kolekcję Hanna modernistycznymi fałszywkami sfabrykowanymi na sprzedaż przez artystów Srebrnego Wieku. Teteriatnikow oskarżył Awinowa o stworzenie mitu legitymizującego te fałszerstwa. Mocno uderzyło to w reputację entomologa jako eksperta.

Jednak współczesne badania (Maria Taroutina, Wendy Salmond, Kristen Chaves) kategorycznie odrzucają te teorie spiskowe. Ikony Hanna okazały się autentycznymi dziełami późnymi (z XIX – początku XX wieku) lub starymi deskami poddanymi agresywnej renowacji w warsztatach staroobrzędowców. Radzieccy sprzedawcy celowo fałszowali dokumenty i zawyżali wiek obrazów, aby sprzedać je naiwnym Amerykanom za wyższą cenę. Awinow przy atrybucji musiał opierać się na owych sfałszowanych dokumentach i książkowych reprodukcjach, nie mając możliwości przeprowadzenia ekspertyz fizykochemicznych. Padł on zatem ofiarą cynicznej strategii marketingowej państwa radzieckiego, a nie współuczestnikiem oszustwa.

Nadzieje Awinowa na współpracę muzeów na całym świecie zbiegły się w czasie z wybuchem drugiej wojny światowej i legły w gruzach. Znalazł się również w gronie znanych osób, które podpisały petycję przeciwko radzieckiej inwazji na Finlandię w 1939 roku.

„Uważam Awinowa za jednego z najwybitniejszych ludzi na świecie. On i jego siostra przyjechali do tego kraju bez środków do życia i stali się dwojgiem jego najwybitniejszych obywateli. Jestem dumny z Ameryki, że to się wydarzyło. I jestem z nich dumny”.

— Archibald Roosevelt, syn prezydenta Theodore’a Roosevelta i przyjaciel Awinowów

Późne lata: Nowy Jork, intensywne malarstwo i śmierć

W 1945 roku, po przejściu zawału serca, Awinow przeszedł na emeryturę i przeprowadził się do rezydencji siostry w Locust Valley na Long Island. W 1948 roku namówił Elżbietę do przeniesienia się wraz z nim na Manhattan, gdzie wynajęli sąsiadujące luksusowe apartamenty przy Piątej Alei.

Uwolniony od ograniczeń instytucjonalnych, Awinow profesjonalnie zajął się malarstwem. Malował martwe natury, surrealistyczne pejzaże i ilustracje botaniczne. W ciągu czterech lat, mimo słabego zdrowia, stworzył ponad dwieście kompozycji i był bohaterem jedenastu wystaw indywidualnych. Magazyn Life planował umieścić go na okładce jesiennego wydania z 1949 roku.

„Najlepszym sposobem na zrozumienie natury i duszy rosyjskiego narodu jest pełne współczucia badanie jego twórczych wysiłków przejawiających się w malarstwie, architekturze, literaturze i muzyce”.

— Andriej Awinow. Ze wstępu do katalogu wystawy sztuki rosyjskiej, 1943 rok

Jak sam przyznawał, politycznie Awinow trzymał się prawicowych poglądów. Podzielał antysemickie uprzedzenia typowe dla konserwatystów Imperium Rosyjskiego; zapamiętali to niektórzy jego żydowscy koledzy w Pittsburghu.

Awinow był głęboko religijny. Przez całe życie mocno trzymał się rosyjskiego prawosławia i rozpoznawał w sobie skłonności mistyczne, które prowadziły go do tematów o nadmiernej symbolice.

Pomimo powierzchownego tradycjonalizmu, okazał się człowiekiem całkowicie nowoczesnym: z łatwością zaakceptował kapitalizm i demokratyczne obywatelstwo. W przeciwieństwie do wielu białych emigrantów, niemal nie brał udziału w bezowocnych kampaniach na rzecz obalenia reżimu bolszewickiego. Zamiast tego starał się zachować i zaszczepić w nowej ojczyźnie to, co rosyjska kultura miała najlepszego do zaoferowania cywilizacji zachodniej.

Andriej Awinow zmarł 16 lipca 1949 roku. Jego ostatnie słowa brzmiały: „Powietrze — jakież czyste”. Dwa dni później został pochowany w rosyjskiej cerkwi prawosławnej. Na jego nagrobku na cmentarzu w Locust Valley na Long Island wyryto epitafium: „PIĘKNO ZBAWI ŚWIAT”.

„Wydawało się, że zapach róży wydobywa się z czubka mojego pędzla, gdy malowałem. Stałem się różą”.

— Andriej Awinow

▶️ Wspomnienia studentki Awinowa o nim (w języku angielskim) (YouTube)

Homoseksualność, sztuka homoerotyczna i Kinsey

Jednym z kluczowych autorów w seksualnej i intelektualnej ewolucji Awinowa był wiedeński myśliciel Otto Weininger. Jego książka „Płeć i charakter” (Geschlecht und Charakter) ukazała się po niemiecku w 1903 roku i stała się skandalicznym bestsellerem. Znała ją rodzina: żona brata Maria cytowała myśl Weiningera o tym, że w każdym człowieku obecne są zarówno geny męskie, jak i żeńskie.

W Rosji Awinow regularnie odwiedzał łaźnie. W rozmowie z Kinseyem opisywał petersburskie łaźnie z oddzielnymi pokojami, w których młodzi masażyści w wieku od szesnastu do dwudziestu lat byli „zawsze dostępni” i chętnie obsługiwali klientów. Ubóstwiał również tancerza baletowego Niżyńskiego.

W Stanach Zjednoczonych Awinow musiał zaadaptować się do bardziej homofobicznego i purytańskiego środowiska kulturowego niż to w artystycznym Petersburgu Srebrnego Wieku. Na przykład wydawcy odrzucili jego szkic okładki dla czasopisma Machinist, uznając go za „zbytnie eksponowanie męskich wdzięków”.

Dyrektor Muzeum Carnegie Holland był znany ze swojej homofobii, a syn patrona Awinowa, Prestona Clarka, popełnił w 1930 roku samobójstwo, nie mogąc znieść presji społecznej. W latach 30. i 40. XX wieku zinstytucjonalizowana homofobia w Stanach Zjednoczonych ulegała nasileniu.

Awinow nigdy nie afiszował się ze swoją orientacją. Establishment Pittsburgha znał go jako wiecznego kawalera. Niemniej jednak wszedł do elitarnego, bardzo zamkniętego kręgu homoseksualnego, do którego należeli m.in. dziedzic aluminiowego imperium Alcoa Roy Hunt, potentat lotniczy George Hann oraz przyszły kustosz nowojorskiego Muzeum Sztuki Nowoczesnej (MoMA) Edgar Kaufmann Jr. W tej chronionej bańce bogactwa i przywilejów jego homoseksualność postrzegano po prostu jako ekstrawagancką cechę. Współcześni opisywali jego pojawienie się w pittsburghskim towarzystwie jako „przybycie baśniowej istoty z innej planety” — estetykę tę można by dziś sklasyfikować jako wczesny kamp. Na jednym z przyjęć pojawił się w kostiumie motyla, na co prasa odpowiedziała ledwie zawoalowaną karykaturą w gazecie Pittsburgh Post-Gazette.

„Dla niego sztuka była odbiciem natury. Geniusz doktora Awinowa [odzwierciedla] pełne spektrum ludzkiego doświadczenia. […] Podobnie jak mistrzowie Renesansu, był pod wieloma względami biegły, jako wybitny uczony, artysta, muzealnik, mistyk i przyjaciel wielu”.

— Walter Read Hovey, kierownik Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Pittsburskiego

Awinow prowadził ukryte życie i stworzył duży korpus sztuki homoerotycznej. Oprócz motyli i kwiatów przedstawiał nagich młodzieńców, anioły, demony i zjawy. Szczytowym osiągnięciem jego malarstwa filozoficznego był tryptyk „Porządek Starego i Nowego” (The Dispensation of the Old and the New) (1941–1947), łączący motywy destrukcji z duchowym odrodzeniem. W późnej akwareli „Frustracja” (Frustration) (1948) czterokrotnie przedstawił buddyjskie bóstwo Guanyin (Kuan Yin). Zgodnie z tradycją pierwotnie było ono czczone jako bóstwo męskie (Awalokiteśwara), a później przekształciło się w istotę żeńską. Dla Awinowa obraz ten stał się idealnym wcieleniem androgyna, zacierającym binarne granice płci.

Po zawale serca w 1945 roku artysta zniszczył większość swoich odważnych dzieł: „nie chciał pozostawić po sobie takich rzeczy siostrze”. Później nazywał ten czyn swoim „holokaustem”. Jego romantyczne związki, jak się wydaje, bywały niestabilne, nierówne i krótkotrwałe.

Jedną z najbardziej znanych serii Awinowa stały się ilustracje do epickiego poematu rosyjskiego emigranta Gieorgija Gołochwastowa „Zagłada Atlantydy” (tworzone w latach 1935–1938). W 1944 roku Awinow wydał je oddzielnie w limitowanym nakładzie w formie fotograwiur. Pierwotnie wykonano je węglem, kredą, pędzlem, piórem, metodą natrysku i poprzez wydrapywanie na papierze. Rysunki te są wielowarstwowe pod względem symbolicznym: zaludniające je uskrzydlone męskie „duchy” i anioły służą jako metafora wzlotu i upadku cywilizacji, a także manifestacja głębokiego homoseksualnego pożądania.

Zainteresowanie seksualnością doprowadziło Awinowa do zaprzyjaźnienia się z badaczem Alfredem Kinseyem. Obaj naukowcy zaczynali od entomologii (Kinsey badał galasówki) i przenieśli zasady ścisłej taksonomii biologicznej na badanie zachowań ludzkich. W styczniu 1948 roku Kinsey opublikował pionierskie badanie „Zachowanie seksualne mężczyzny” (Sexual Behavior in the Human Male). Dowiedziawszy się pod koniec 1947 roku o przygotowywanej książce, Awinow przerwał wieloletnie milczenie: napisał do autora list, przedstawiając się jako „kolega entomolog”, i wyjawił mu swoją orientację.

„Pozwoli Pan, że się przedstawię. Jestem kolegą entomologiem… przeczytałem o Pańskiej przygotowywanej książce w ostatnim numerze za 47. rok i bardzo chciałbym wiedzieć, kiedy się ukaże… Moje obserwacje artystycznego i teatralnego świata Starej Rosji — w tym poetów i pisarzy — skłaniają mnie do refleksji, czy nie istnieją pewne paralele z warunkami w tym kraju. Mam nadzieję, że wybaczy Pan ten list od nieznajomego”.

— Andriej Awinow. Z listu do Alfreda Kinseya, 14 grudnia 1947 r.

Narodziła się pomiędzy nimi bliska przyjaźń. Awinow zaczął aktywnie uczestniczyć w pracach nowo powstałego Instytutu Badań nad Seksem. Przekazał mu materiały dotyczące własnej biografii seksualnej, ponad sześćset odważnych rysunków i wprowadził Kinseya w świat nowojorskiej queerowej bohemy.

Awinow marzył o założeniu elitarnego męskiego klubu z oddzielnymi pokojami ozdobionymi freskami z wizerunkami pięknych młodzieńców. Projekt ten nazwał APOCATL; pochodzenie tego słowa nie jest znane. Z założenia starsi członkowie klubu mieli odnajdywać i wprowadzać obiecujących młodych kandydatów. Szkice fresków dla APOCATL zachowały się w Instytucie Kinseya.

„Jasnowłosi młodzieńcy, którzy byli ideałem duchowości i seksualności dla Andre, przypominali biblijny opis aniołów jako istot duchowych i pięknych”.

— Paul Gebhard, współpracownik Kinseya

W latach 30. i 40. XX wieku Awinow często bywał na lekcjach rysunku z natury w Carnegie Institute of Technology. W tym samym czasie bezpłatne lekcje rysunku w Muzeum Carnegie pobierał nastoletni Andy Warhol (wówczas jeszcze Andrew Warhola), wywodzący się z biednej rodziny imigrantów karpatorusińskich. Awinow był sędzią w konkursie artystycznym Scholastic, w którym młody Warhol zdobył jedną z pierwszych nagród. Później Warhol podjął studia w instytucie na wydziale projektowania i obaj ponownie znaleźli się w tej samej przestrzeni społeczno-kulturowej.

Awinow często znajdował modeli do rysunków erotycznych wśród studentów. Do połowy studiów Warhola miękka homoerotyka Awinowa zyskała popularność w studenckim środowisku. Historyk sztuki Blake Gopnik zwraca uwagę na uderzające podobieństwa: obaj artyści opierali narracje wizualne na obrazach motyli (symbolach metamorfozy) i symbolach fallicznych. Edgar Kaufmann Jr. z pittsburghskiego kręgu Awinowa pomagał później młodemu Warholowi w znalezieniu pierwszych zleceń w Nowym Jorku. Tym samym Awinow stał się kluczowym ogniwem, przenosząc wyrafinowaną queerową estetykę rosyjskiego Srebrnego Wieku do przemysłowego Pittsburgha, gdzie wpłynęła ona na kształtowanie się wczesnego pop-artu.

W 2005 roku Instytut Kinseya zorganizował wystawę „Poza Rosją: Chagall, Tchelitchew, Avinoff” (Out of Russia), gdzie po raz pierwszy udostępniono szerokiej publiczności erotyczne rysunki Awinowa.

Galeria

Nienaganne maniery, arystokratyczna postawa i autoironiczne poczucie humoru szły u Andrieja Awinowa w parze z ogromną pracowitością. Formalnie można by go uznać za ilustratora, lecz jego prace dotykały tematów, które traktował niezwykle poważnie: mistycznego poczucia związku między naturą, życiem a duchem. Z tym właśnie wiązały się jego obsesja na punkcie nadludzkich wysiłków oraz jego estetyka.

„Awinowa należy słusznie uznać za jednego z najważniejszych ocalałych z rosyjskiego Srebrnego Wieku sztuki, którzy dotarli do Stanów Zjednoczonych. Nie tylko wcielił ideały i praktyki Srebrnego Wieku we własne życie i pracę, ale też zaszczepił je kolejnemu pokoleniu nowojorskich artystów i intelektualistów, którzy mieli zamienić to miasto w kolejne wielkie centrum międzynarodowej kultury modernistycznej”.

— Louise Lippincott, Muzeum Sztuki Carnegie