Aleksiej Apuchtin: homoseksualista, poeta i przyjaciel Czajkowskiego

Aleksiej Nikołajewicz Apuchtin znany jest jako autor wierszy, które stały się popularnymi romansami: „Noce szalone, noce bezsenne” (Noczi biezumnyje, noczi biessonnyje), „Para gniadych” (Para gniedych), „Czy dzień panuje?” (Dień li carit). Przełożone na muzykę, teksty te z czasem przyćmiły resztę twórczości poety.

W historii literatury rosyjskiej Apuchtin zapisał się nie tylko jako utalentowany liryk epoki Aleksandra III, ale także jako człowiek, którego biografia była ściśle spleciona z życiem kompozytora Piotra Czajkowskiego. Apuchtin był ważnym ogniwem łączącym romantyzm Złotego Wieku i psychologizm Srebrnego Wieku.

Źródła dokumentalne, listy i wspomnienia potwierdzają pociąg do tej samej płci u Apuchtina i Czajkowskiego. Współcześni badacze dostrzegają również „poetykę unikania” w liryce miłosnej Apuchtina — konsekwentne unikanie wskazywania na płeć adresata.

Dzieciństwo i Szkoła Prawnicza

Aleksiej Apuchtin urodził się 27 listopada 1840 roku w niezamożnej rodzinie szlacheckiej w mieście Bołchow w guberni orłowskiej. Ogromny wpływ na jego rozwój miała matka, Maria Andriejewna (z domu Żelabiużska), która zaszczepiła synowi miłość do poezji. Chłopiec rósł jako osoba wrażliwa i obdarzona fenomenalną pamięcią: z łatwością uczył się ogromnych tekstów na pamięć.

Już jako nastolatek Apuchtin był postrzegany jako talent literacki. W 1852 roku wstąpił do Cesarskiej Szkoły Prawniczej (Ucziliszcze Prawowiedienija) w Petersburgu. W maju 1853 roku do tej samej klasy dołączył Piotr Czajkowski. Pisarz Aleksandr Drużynin, spotkawszy poetę w grudniu 1855 roku, zapisał w dzienniku:

„Tołstoj przedstawił mi chłopca-poetę Apuchtina ze Szkoły Prawniczej”.

Szkoła Prawnicza stała się jednym z ośrodków kultury homospołecznej w Petersburgu. W zamkniętych męskich placówkach tamtych czasów rodziły się więzi emocjonalne i seksualne między wychowankami. Tradycję tę uwieczniała subkulturowa literatura: w 1879 roku w Genewie wydano anonimowo zbiór Rosyjski eros nie dla dam, którego przedmowa wskazywała na powszechność relacji homoseksualnych w elitarnych szkołach.

Apuchtin stał się opiekunem i mentorem mniej pewnego siebie Czajkowskiego. Pomagał przyjacielowi zrozumieć pierwsze zauroczenia — na przykład silne uczucie do młodszego kolegi, Siergieja Kirejewa. Pisarka Nina Bierbierowa w biografii kompozytora tak opisywała wpływ 13-letniego Apuchtina, którego nazywa „uwodzicielem”:

„Wszystko, co do tej pory było święte dla Czajkowskiego: pojęcie Boga, chłopięca miłość do bliźnich, szacunek dla starszych — to wszystko zostało nagle obrzucone kpinami… Obok niego Czajkowski wydawał się chłopcem o przeciętnych zdolnościach…

Nocami w sypialni szeptali do północy (ich łóżka stały obok siebie), mieli na całe życie ukryte przed innymi tajemnice. Kochali się, jeden — z odcieniem patronatu i władzy, drugi z zawistnym niepokojem: dla Apuchtina wszystko było jasne, był już ukształtowanym człowiekiem, z talentem, z przyszłą sławą. Dla Czajkowskiego — wszystko było ciemne”.

Wpływ Apuchtina i homospołecznego środowiska zamkniętej instytucji pomógł kompozytorowi rozpoznać własną tożsamość. Według świadectwa Bierbierowej, po pierwszych próbach zainteresowania się pannami z wyższych sfer, młody Czajkowski w pełni uświadomił sobie swoją naturę:

„Już rok później poczuł całkowitą, ostateczną, niezwyciężoną obojętność wobec kobiet”.

Latem 1857 roku Apuchtin napisał dla Czajkowskiego żartobliwy wiersz, nawiązując do znanej im obu petersburskiej cukierni. W wierszu żart o słodyczach przechodzi w żart o pocałunku:

W 1854 roku, podczas wojny krymskiej, 14-letni uczeń zadebiutował w druku patriotycznym wierszem „Epaminondas”. Po nim nadszedł sukces w czasopiśmie Sowriemiennik. Iwan Turgieniew i Atanazy Fet wróżyli młodzieńcowi błyskotliwą przyszłość. W 1859 roku Apuchtin ukończył szkołę ze złotym medalem, lecz triumf ten został przyćmiony śmiercią matki. Strata ta była ciężkim ciosem i legła u podstaw jego głęboko elegijnego stylu, przesiąkniętego motywem egzystencjalnej samotności.

Służba, krytyka i skandal w „Shotanie”

Po ukończeniu szkoły Apuchtin i Czajkowski służyli razem w Ministerstwie Sprawiedliwości i, według plotek, mieszkali w tym samym mieszkaniu. Dziennikarz Aleksiej Suworin zapisał w swoim dzienniku w 1889 roku słowa znajomego Masłowa o tamtym okresie:

„Czajkowski i Apuchtin to obaj pederiaści; żyli jak mąż z żoną… Apuchtin grał w karty. Czajkowski podchodził i mówił, że idzie spać. Apuchtin całował go w rękę i mówił: »Idź, gołąbku, zaraz do ciebie przyjdę«”.

Na przełomie lat 50. i 60. XIX wieku rosyjskie społeczeństwo przechodziło przemiany. W literaturze dominowali krytycy-demokraci, domagający się od poezji służby obywatelskiej i użyteczności społecznej. W 1860 roku Nikołaj Dobrolubow opublikował uszczypliwe recenzje, oskarżając wiersze Apuchtina o „buduarowość” i oderwanie od cierpień ludu. Głęboko zraniło to Apuchtina. Nie będąc w stanie ugiąć swojego talentu pod polityczną koniunkturę, podjął radykalną decyzję: przestał publikować w prasie na ponad dwadzieścia lat.

W 1862 roku Czajkowski, Apuchtin i kilku byłych wychowanków Szkoły Prawniczej znalazło się w centrum skandalu wokół petersburskiej restauracji „Shotan”. Następstwa są dobrze znane: według wspomnień Modesta Czajkowskiego, uczestnicy zostali „zniesławieni na całe miasto jako bugry”.

Słowo bugr lub bugor w XIX-wiecznym rosyjskim żargonie miejskim oznaczało homoseksualistę. Słowo pochodzi od francuskiego bougre, wywodzącego się od późnołacińskiego bulgarus (Bułgar). W XI–XIII wieku francuski Kościół katolicki nazywał tak heretyków-katarów, oskarżając ich o odrzucenie seksu reprodukcyjnego i uprawianie sodomii.

Po skandalu drogi przyjaciół się rozeszły. Apuchtin odszedł z ministerstwa sprawiedliwości i wyjechał do majątku rodowego. Czajkowski przeciwnie, radykalnie zmienił swoje życie: wstąpił do nowo otwartego konserwatorium i został kompozytorem.

Życie w Orle i powrót do Petersburga

W latach 1862–1868 Apuchtin służył jako urzędnik do zadań specjalnych przy gubernatorze w guberni orłowskiej. Podróżując po powiatach, zetknął się twarzą w twarz z korupcją aparatu biurokratycznego i surowym życiem codziennym poreformowej Rosji. Doświadczenie to pozbawiło go złudzeń. Poeta zafascynował się pesymistyczną filozofią Arthura Schopenhauera, co znalazło bezpośrednie odzwierciedlenie w jego liryce. Wiersze w tym czasie pisał wyłącznie „do szuflady”.

W 1868 roku Apuchtin wrócił do Petersburga, otrzymawszy posadę-synekurę w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych. Do tego czasu, na skutek dziedzicznych skłonności i zaburzeń metabolizmu, zmienił się w człowieka cierpiącego na patologiczną otyłość. Jednak jego fizyczna ociężałość uderzająco kontrastowała z subtelną organizacją duchową: stał się jedną z centralnych postaci arystokratycznych salonów.

Wiosną 1866 roku Czajkowski napisał z Moskwy list do Apuchtina, zachęcając go do porzucenia bezczynności i podjęcia profesjonalnej pracy literackiej. Apuchtin odpowiedział sarkastycznie:

„Ty, jak naiwna institutka, wciąż wierzysz w »pracę«, w »walkę«… Po co pracować? Z kim walczyć? Moja droga piepinjerko, zrozum raz na zawsze, że »praca« to czasem gorzka konieczność i zawsze największa kara zsyłana na człowieka… Czy podziwianie urody X-a też należy uważać za pracę?”.

Ta korespondencja doskonale ilustruje subkulturę LGBT tamtych czasów. Apuchtin stosuje zfeminizowane formy zwracania się do przyjaciela (institutka, piepinjerka — określenia dziewcząt w zamkniętych pensjach), co było charakterystyczne dla homoseksualnego slangu petersburskiej bohemy, i mówi o męskiej urodzie jako o obiekcie przyjemności estetycznej („podziwianie urody X-a”).

Czajkowski sublimował swoją marginalność poprzez tytaniczną pracowitość. Stawszy się symbolem narodowym, zyskał ochronę przed homofobicznymi atakami. Apuchtin z kolei wybrał drogę wewnętrznej emigracji i estetyzmu. Odrzucił etykę produktywności, woląc pozostać salonowym dyletantem.

Mimo że był autorem, który z zasady nie publikował, Apuchtin cieszył się ogólnorosyjską sławą. Jego teksty krążyły w tysiącach odpisów rękopiśmiennych. Posiadał hipnotyczny dar deklamacji: czytał z głębią, ale bez teatralnej afektacji. Cenzor i pamiętnikarz Aleksandr Nikitienko napisał po jednym z wieczorów:

„Nieznany mi dotąd poeta Apuchtin czytał swoje wiersze… W ogóle mam mało zaufania do wierszy dzisiejszych nowych poetów, ale te, ku mojej radości, okazały się wspaniałe”.

Liryka miłosna i muzyczność wiersza

Szczyt sukcesu literackiego Apuchtina przypadł na lata 80. XIX wieku — epokę, którą Aleksandr Błok nazwał „głuchymi, apuchtinowskimi latami”. Apuchtin pisał o nieodwzajemnionej miłości, samotności i melancholii.

Jego poezja, obfitująca w metra trójsylabowe (anapest, amfibrach), idealnie nadawała się do gatunku romansu, gdyż naśladowała przerywany ludzki oddech. Czajkowski odnajdywał w wierszach przyjaciela tę samą wibrację emocjonalną, którą sam wcielał w dźwięki.

Apuchtin i Oscar Wilde byli rówieśnikami, ale ich losy potoczyły się inaczej. W przeciwieństwie do Wilde’a, Apuchtin nie był prześladowany za swoją orientację. Historyk Alexander Poznansky zauważa, że poeta prowadził „otwarcie homoseksualny styl życia, niczego się nie wstydził, niczego nie bał i czynił swój styl życia obiektem własnych żartów”.

Niemniej jednak w swoich tekstach Apuchtin rozwinął złożoną poetykę niedopowiedzenia. Amerykański badacz Brian James Baer nazywa to „poetyką unikania”. Baer uważa, że nie był to po prostu strach przed cenzurą czy objaw „ukrytego homoseksualizmu”, ale świadoma performatywność queer. W języku rosyjskim czasowniki w czasie przeszłym i przymiotniki ujawniają płeć. Apuchtin ukrywał płeć adresata, używając czasu teraźniejszego i przyszłego, trybu rozkazującego oraz metonimii.

Charakterystycznym przykładem jest wiersz „Suche, rzadkie, przypadkowe spotkania…”. Bohater liryczny używa słów, które pozwalają uniknąć wskazania płci adresata:

Tekst oryginalny:

W wierszu „W teatrze” (1881) Apuchtin mówi o sobie w rodzaju męskim, ale nie zwraca się bezpośrednio do osoby, lecz do części jej ciała („oczy błyszczały”, „dziecięcy śmiech”, „serce biło”). Pozwala mu to uniknąć końcówek rodzajowych:

Tekst oryginalny:

Apuchtin biegle władał francuskim, włoskim i niemieckim. W swoich tłumaczeniach celowo eliminował heteroseksualne znaczniki oryginału. Tłumacząc wiersz Ludwiga Rellstaba „Serenada” (Ständchen), pominął żeński zwrot (Holde) i przetłumaczył nijakie Liebchen męskim wyrażeniem „piękny przyjaciel” (drug prekrasnyi):

Tekst oryginalny:

Baer nazywa tłumaczenie wiersza „Tak bardzo mnie kochał” (Il m’aimait tant) francuskiej poetki Delphine Gay najbardziej złożonym przykładem queerowej performatywności. Apuchtin występuje jako żeńska bohaterka liryczna. Kończąc każdą strofę zdaniem „Tak bardzo mnie kochał!”, męski poeta przymierza kobiecy głos. Później to tłumaczenie zostało oprawione w muzykę przez jego przyjaciela Piotra Czajkowskiego, co dodało tekstowi dodatkowy homoerotyczny podtekst.

Dla Apuchtina tworzenie literatury queer nie polegało na bezpośrednim oświadczeniu o swojej tożsamości, ale na performatywnej grze i odrzuceniu sztywnych ram płciowych. Bezpłciowy tekst stał się radykalnie inkluzywny — homoseksualni czytelnicy mogli odnaleźć w nim swoje osobiste doświadczenie.

Brytyjski muzykolog Philip Ross Bullock wyjaśnia, dlaczego Apuchtin i Czajkowski wybrali formę romansu dla swego twórczego sojuszu. W drugiej połowie XIX wieku w literaturze dominowała powieść realistyczna (jak te Lwa Tołstoja czy Fiodora Dostojewskiego), która wymagała od autora moralnej oceny i szczegółowych opisów życia codziennego. Romans natomiast odziedziczył estetykę kultury salonowej — niedopowiedzenie i fragmentaryczność.

W 1886 roku Czajkowski stworzył jeden z najpopularniejszych romansów do wierszy Apuchtina — „Noce szalone, noce bezsenne”:

▶️ Posłuchaj romansu „Noce szalone” (YouTube)

Triumf pierwszego zbioru i późna proza

W połowie lat 80. XIX wieku, pod presją przyjaciół, wśród których był wielki książę Konstanty Romanow (poeta K.R., również homoseksualista), Apuchtin przełamał swoje obiekcje i zgodził się wydać książkę. W 1886 roku ukazał się pierwszy zbiór Wierszy, którego nakład rozszedł się błyskawicznie. Apuchtin został uznany za żywego klasyka.

W latach dojrzałych poeta tworzył wielkie teksty psychologiczne: konfesyjny „Rok w klasztorze”, nowatorski monolog dramatyczny „Wariat” (wyprzedzający poszukiwania modernistyczne Srebrnego Wieku) oraz filozoficzne „Requiem”.

W ostatnich latach życia ciężko chory Apuchtin zwrócił się ku prozie. Napisał nowele Archiwum hrabiny D** (1890) i Dziennik Pawlika Dolskiego (1891). Z dystansem i głębokim cynizmem analizował w nich obyczaje petersburskich wyższych sfer. Teksty te przesiąknięte są wyolbrzymioną uwagą wobec rytuałów z wyższych sfer — estetyką nazywaną dziś campem. Głównym bohaterem Dziennika… jest starzejący się arystokrata-kawaler, który roztrwonił życie na puste związki — obraz ten Apuchtin częściowo oparł na sobie. W opowiadaniu „Między śmiercią a życiem” (1892) pisarz śmiało opisał oddzielenie się duszy od ciała, sięgając po mistyczny symbolizm.

Nowele te zachwyciły cesarza Aleksandra III. Wysłuchał on Archiwum hrabiny D** w zamkniętym kręgu i nalegał na jego publikację.

Choroba i ostatnie dni

Na początku lat 90. XIX wieku Apuchtin niemal całkowicie utracił zdolność poruszania się. Rozwinęła się u niego puchlina wodna i postępująca choroba serca. Z powodu duszących ataków nie mógł leżeć i przez całą dobę siedział w specjalnie zaprojektowanym, ogromnym fotelu. Mimo bolesnych cierpień i owrzodzeń troficznych, jego intelekt pozostał jasny: po przebudzeniu deklamował wiersze Puszkina, a nowe utwory dyktował sekretarzowi.

Jego mieszkanie stało się miejscem pielgrzymek. Czajkowski, który sam był w zenicie światowej sławy, nieustannie odwiedział chorego przyjaciela. Wspominali lata w Szkole Prawniczej i rozmawiali o zbliżającym się końcu.

Aleksiej Apuchtin zmarł 17 sierpnia 1893 roku w Petersburgu. W pogrzebie wzięła udział cała elita stolicy. Piotr Czajkowski, który przeżył przyjaciela zaledwie o kilka miesięcy (zmarł na cholerę w październiku), napisał do bratanka:

„W samej tej minucie, gdy to piszę, odbywa się nabożeństwo żałobne za Lolę Apuchtina!!! Choć jego śmierć nie jest niespodziewana, to wciąż jest upiornie i boleśnie”.

Subskrybuj nasz kanał na Telegramie (po rosyjsku): Urania. Dzięki Telegram Premium możesz tłumaczyć posty bezpośrednio w aplikacji. Bez niego wiele postów zawiera linki do naszej strony, gdzie można zmienić język — większość nowych artykułów ukazuje się od razu w kilku językach.

Obserwuj nas na X (Twitter): @urania_lgbt. Konto jest po angielsku, ale posty możesz czytać dzięki tłumaczeniu Groka.