Czy Atatürk był gejem lub osobą biseksualną?

W niniejszym artykule najpierw krótko omawiamy biografię Mustafy Kemala Atatürka, jego osobowość i niedługie życie rodzinne. Następnie, opierając się na pamiętnikach, dokumentach dyplomatycznych i pracach historyków, śledzimy genezę i ewolucję tezy o jego domniemanej homo- lub biseksualności.

Krótka biografia i kariera polityczna

Mustafa Kemal Atatürk urodził się pod koniec XIX wieku, w okresie, gdy Imperium Osmańskie próbowało się zmodernizować. Dokładna data jego urodzin jest nieznana: w imperium posługiwano się różnymi kalendarzami. Później sam wyznaczył datę swoich urodzin na 19 maja 1881 roku, wiążąc ją z początkiem walki wyzwoleńczej w 1919 roku.

Imię Mustafa oznacza po arabsku „wybrany”. Imię Kemal, czyli „doskonałość”, otrzymał w szkole wojskowej za pilność. Nazwisko Atatürk — „Ojciec Turków” — nadano mu w 1934 roku, po uchwaleniu ustawy o nazwiskach, która uczyniła je obowiązkowymi dla wszystkich mieszkańców Turcji.

W osmańskich spisach ludności rejestrowano wyznanie, nie przynależność etniczną. Rodzina Mustafy Kemala figurowała jako muzułmańska i posługiwała się językiem tureckim. Jego ojciec pochodził z Salonik, matka wywodziła się z koczowniczych Turków. Niektórzy historycy przypuszczali, że ojciec mógł mieć słowiańskie lub albańskie korzenie, ale większość uważa go za Turka.

Ojciec chciał posłać syna do nowoczesnej szkoły, matka — do tradycyjnej muzułmańskiej. Ostatecznie Mustafa uczył się w obu. W 1888 roku ojciec zmarł, gdy chłopiec miał siedem lat. Później matka wyszła ponownie za mąż. Odtąd Mustafa, nie będąc już najstarszym mężczyzną w domu, mógł opuścić rodzinę i poświęcić się nauce.

Od młodości pociągał go europejski mundur wojskowy. W 1896 roku wstąpił do szkoły wojskowej w Monastirze, dzisiejszej Bitoli. Trzy lata później kontynuował naukę w Osmańskiej Akademii Wojskowej w Konstantynopolu, dzisiejszym Stambule. W 1902 roku ukończył akademię i wstąpił do Imperialnej Szkoły Sztabu Generalnego — najwyższej uczelni kształcącej oficerów sztabowych. Do momentu rozpoczęcia służby w armii miał za sobą około 13 lat edukacji wojskowej.

Walczył na kilku frontach. W latach 1911–1912 uczestniczył w wojnie w Trypolitanii przeciwko Włochom, a w latach 1912–1913 — w wojnach bałkańskich. W czasie I wojny światowej stał się jednym z kluczowych osmańskich dowódców. W 1915 roku pod Gallipoli udaremnił desant Ententy. Następnie służył na froncie kaukaskim przeciwko Imperium Rosyjskiemu oraz na froncie syryjskim przeciwko wojskom brytyjskim.

Po rozejmie z 1918 roku, oznaczającym faktyczną kapitulację Imperium Osmańskiego i początek jego okupacji przez zwycięskie mocarstwa, Mustafa Kemal sprzeciwił się rozbiorowi kraju. W maju 1919 roku przybył do Samsunu jako inspektor armii osmańskiej. Formalnie miał nadzorować porządek i rozbrojenie wojsk, w rzeczywistości zaś zaczął organizować ruch niepodległościowy.

Rok później w Ankarze powołał Wielkie Zgromadzenie Narodowe jako alternatywę dla rządu w okupowanym Konstantynopolu. W latach 1920–1922 Mustafa Kemal dowodził wojną o niepodległość przeciwko Grecji i innym interwentom. Zwycięstwo doprowadziło do traktatu z 1923 roku, który uznał niepodległość Turcji. 29 października 1923 roku proklamowano republikę, a Mustafa Kemal został jej pierwszym prezydentem.

Na stanowisku prezydenta przeprowadził szeroko zakrojone reformy. W 1924 roku zniesiono kalifat. Kraj przeszedł na świeckie ustawodawstwo wzorowane na europejskich systemach prawnych. W 1928 roku wprowadzono alfabet łaciński. Zreformował szkolnictwo i rozszerzył prawa kobiet, przyznając im równość prawną i prawo wyborcze wcześniej niż wiele krajów europejskich. Równolegle prowadzono industrializację i dalsze oddzielanie religii od państwa. Reformy napotykały opór, zwłaszcza w konserwatywnych regionach, a powstania tłumiono siłą armii. W polityce zagranicznej Atatürk dążył do neutralności.

W ostatnich latach życia ciężko chorował na marskość wątroby. 10 listopada 1938 roku Atatürk zmarł w Stambule, w pałacu Dolmabahçe, który wówczas pełnił funkcję rezydencji prezydenckiej.

Cechy charakteru, styl życia i poglądy

Współcześni opisywali Atatürka jako szczupłego mężczyznę średniego wzrostu — około 174 centymetrów przy wadze mniej więcej 75 kilogramów. Miał jasnoniebieskie oczy, szerokie ramiona, rozwiniętą klatkę piersiową i zawsze schludny wygląd. Nosił europejskie garnitury i świadomie kształtował wizerunek „nowego Turka”. W jego charakterze wyróżniano stanowczość, gotowość do podejmowania niepopularnych kroków, charyzmę oraz nietolerancję wobec niedbałości i niekompetencji. W rozmowie często ostro ucinał wypowiedzi rozmówców i dużo gestykulował.

Bliscy wspominali, że żył w nocnym rytmie. Atatürk wolał pracować i omawiać sprawy późnym wieczorem, mało spał i potrafił godzinami siedzieć przy stole, opracowując przyszłe reformy i ustawy.

O sobie mówił tak:

„Jest jedna cecha, którą mam od dzieciństwa. W domu, w którym mieszkałem. Nigdy nie lubiłem spędzać czasu z siostrą ani z przyjacielem. Od najwcześniejszego dzieciństwa zawsze wolałem być sam i niezależny — i tak zawsze żyłem. Mam też inną cechę: nigdy nie miałem cierpliwości do rad ani pouczeń, które moja matka — ojciec umarł bardzo wcześnie — moja siostra czy ktokolwiek z najbliższych krewnych dawali mi wedle swego rozumienia. Ludzie żyjący z rodzinami wiedzą, że niewinnych i szczerych rad nigdy nie brakuje — to z lewej, to z prawej. Są tylko dwa sposoby, żeby sobie z nimi radzić. Albo je ignorować, albo się im podporządkować. Uważam, że żaden z tych sposobów nie jest właściwy.”

— Mustafa Kemal Atatürk

Regularnie pił alkohol. Zwykle wypijał około pół litra rakı — mocnego tureckiego trunku anyżowego. Dużo też palił, głównie papierosy.

Atatürk kochał muzykę i taniec, jeździł konno, pływał, grał w tryk-trak i bilard. Szczególnie interesowały go ludowy taniec zeybek, tradycyjne tureckie zapasy i pieśni rumelskie, czyli pieśni przybyszów z Bałkanów. W wolnym czasie najczęściej czytał książki historyczne. Współcześni odnotowywali jego zamiłowanie do ostrego, czasem szorstkiego humoru oraz umiejętność śmiania się z siebie. Do zwierząt odnosił się czule, zwłaszcza do swojego konia Sakaryi i psa Foksa.

W szkołach wojskowych uczył się arabskiego, perskiego i francuskiego. Francuskim władał biegle. Arabski znał na poziomie pozwalającym samodzielnie czytać i objaśniać Koran. Na Akademii Wojskowej wybrał niemiecki jako drugi język obcy. Angielski rozumiał ze słuchu, ale czytał po angielsku wolno.

Oceny jego poglądów religijnych są rozbieżne. Jedni badacze uważali go za sceptyka, agnostyka, deistę lub ateistę. Większość autorów określała go natomiast jako pobożnego muzułmanina. Przybrana córka wspominała, że modlił się przed bitwami. Na początku lat dwudziestych Atatürk publicznie mówił „nasza religia”, podkreślając jedność i wielkość Allaha. W wywiadzie z 1933 roku odrzucił agnostycyzm i zadeklarował wiarę w jedynego Stwórcę. Jednocześnie ostro krytykował to, że naród nie rozumie Koranu, i uważał, że uważna lektura tej księgi może doprowadzić Turków do porzucenia islamu.

Małżeństwo, rozwód i rodzina adopcyjna

Atatürk był żonaty jeden raz. Jego jedyną żoną została Latife Uşaklıgil, wywodząca się ze znanej i zamożnej rodziny armatorów ze Smyrny. Miała europejskie wykształcenie, dużo czytała, umiała prowadzić rozmowę i interesowała się najróżniejszymi dziedzinami życia.

Poznali się 8 września 1922 roku, gdy armia turecka odbiła Smyrnę z rąk wojsk greckich. Przed wyjazdem Atatürk dał Latife do zrozumienia, że jest mu bliska, i powiedział: „Nigdzie nie wyjeżdżaj. Poczekaj na mnie”.

29 stycznia 1923 roku uzyskał zgodę jej rodziny na małżeństwo. Podczas ceremonii ślubnej Latife nie zasłoniła twarzy, choć ówczesne obyczaje tego wymagały od panien młodych. Jej gest stał się widocznym wyzwaniem dla starej tradycji.

Zaraz po ślubie małżonkowie nie ruszyli w typową podróż poślubną: zbliżały się wybory parlamentarne, a Atatürk wrócił do pracy państwowej. Później odbyli jednak wspólną podróż, lecz miała ona wymiar polityczny. Atatürk otwarcie pokazywał żonę ludziom, chcąc dać tureckim kobietom żywy przykład nowego modelu zachowania.

Podczas jednej z podróży, w Erzurumie, między małżonkami doszło do poważnego konfliktu i ich związek stanął na krawędzi rozpadu. 5 sierpnia 1925 roku oficjalnie się rozwiedli. Dokładna przyczyna rozstania nigdy nie stała się znana.

Listy i dzienniki Latife pozostały zamknięte dla opinii publicznej. Sąd zakazał ich publikacji na 25 lat. Od 1975 roku jej korespondencję przechowywało Tureckie Towarzystwo Historyczne. Gdy zakaz wygasł, rodzina Latife zażądała, by materiały te nadal pozostały nieotwarte. Dlatego szczegóły ich życia rodzinnego do dziś pozostają ukryte.

Atatürk nie miał biologicznych dzieci. Stworzył jednak dużą rodzinę adopcyjną: wziął na wychowanie osiem dziewczynek i jednego chłopca.

Polityczny i medialny kontekst rozmów o seksualności Atatürka

Władze tureckie na szczeblu oficjalnym zdecydowanie odrzucają wszelkie twierdzenia o domniemanej homoseksualności Atatürka. Jego postać zajmuje centralne miejsce w ideologii państwowej. W Turcji obowiązuje specjalna ustawa zakazująca znieważania Atatürka; za takie wypowiedzi grozi realna kara więzienia.

Wewnątrz kraju temat ten bywa narzędziem walki politycznej. Konserwatywne środowiska religijne, sugerując „homoseksualność” Atatürka, próbują podważyć autorytet świeckiego projektu republikańskiego. W tej retoryce sama homoseksualność przedstawiana jest jako „odchylenie od normy” i jako coś obcego kulturze tureckiej.

Poza Turcją tego rodzaju oskarżenia częściej działają jako forma retoryki antytureckiej i sposób na znieważanie Turków jako narodu. W Grecji i w niektórych krajach bałkańskich takie stereotypy wyrażają się niekiedy przez obraźliwe wypowiedzi o Atatürku. Wiosną 2007 roku greckie wideo na YouTube z podpisem „Atatürk i Turcy to geje” wywołało internetowy konflikt: na mocy orzeczenia tureckiego sądu dostęp do YouTube w Turcji został zablokowany. Później blokadę zniesiono, a prasa turecka oskarżyła stronę grecką o celową prowokację. W marcu 2025 roku agencja AFP poinformowała, że greccy użytkownicy masowo rozpowszechniali wygenerowany przez sztuczną inteligencję obraz „geja-Atatürka”, na którym obejmował czarnoskórego mężczyznę.

W 2007 roku podobny skandal wybuchł w Belgii. W podręczniku edukacyjnym „Walka z homofobią”, wydanym we francuskojęzycznym regionie Walonia, Atatürka umieszczono na liście „znanych gejów i biseksualistów”. Po oficjalnym proteście Turcji belgijscy urzędnicy przyznali się do błędu. Wyjaśnili, że autorzy podręcznika bez weryfikacji wykorzystali przypadkowe otwarte źródła internetowe.

Ale co naprawdę można się dowiedzieć o tej kwestii z pamiętników, świadectw współczesnych i poważnych badań historyków?

Argumenty dotyczące homoseksualności Atatürka

Dyskusja o seksualności Atatürka opiera się przede wszystkim na dokumentach brytyjskich wojskowych i dyplomatów z lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku, a także na pamiętnikach i biografiach. Już w tych latach w szeregu źródeł pojawiły się twierdzenia o jego homoseksualności.

Raporty brytyjskiego wywiadu o seksualności Atatürka

Dla brytyjskiej administracji początku lat dwudziestych Mustafa Kemal długo pozostawał postacią stosunkowo słabo rozpoznaną. W styczniu 1921 roku sztab dowództwa okupacyjnego w Konstantynopolu sporządził obszerną charakterystykę Kemala. Oparto ją na informacjach od byłego dowódcy, kolegów szkolnych i akademickich, agenta w Konstantynopolu oraz innych informatorów. Według opisu Kemal urodził się w skromnej rodzinie w Salonikach i kształcił się w szkole wojskowej.

Osobno wspomniano o jego służbie jako attaché wojskowego w Sofii w 1913 roku. Według raportów brytyjskich oddawał się tam „rozpuście” i nabawił się choroby wenerycznej. Autorzy raportów twierdzili, że choroba wpojła mu „pogardę i wstręt do życia”, stała się przeszkodą w zawarciu małżeństwa i pchnęła go ku „homoseksualnej rozpuście”. W tychże charakterystykach podkreślano, że na froncie zachowywał się brawurowo odważnie.

Premier Wielkiej Brytanii David Lloyd George w prywatnych ocenach posuwał się jeszcze dalej. Nazywał Kemala alkoholikiem-pederastą i twierdził, że pewnego razu wysłannika Kemala w Londynie trzeba było dosłownie wyciągać z sodomii w burdelu.

Szczególną rolę w kształtowaniu brytyjskich wyobrażeń o Atatürku odegrał generał Charles Harington, dowódca Brytyjskiej Armii Morza Czarnego, okupującej część Turcji po I wojnie światowej. Harington kontrolował dobrze zorganizowane źródło informacji, które na początku lat dwudziestych zbierało w miarę dokładne dane o Atatürku. Cel był praktyczny: zrozumieć, jak nakłonić Kemala do negocjacji.

Przy czym Harington, w odróżnieniu od wielu brytyjskich dyplomatów i ministrów, nie żywił wobec Turków wrogości z powodu ich zwycięstw. Budował strategię na blefie i odstraszaniu: demonstrował gotowość do użycia siły, ale dążył do uniknięcia nowej katastrofalnej wojny. Jego podejście zakładało zrozumienie przeciwnika, a nawet pewien szacunek dla niego, podczas gdy wielu brytyjskich przywódców postrzegało Turków jako „nieznaczącą i złą rasę” i wpadało w furię z powodu celów i sukcesów Kemala. Dlatego jego raporty trudno wyjaśnić samą osobistą niechęcią.

W jednym z raportów, datowanym na styczeń 1921 roku, Harington powtórzył motywy pojawiające się już w innych sprawozdaniach wojskowych: według niego choroba weneryczna „najwyraźniej wpojła Atatürkowi pogardę i wstręt do życia, uniemożliwiła mu małżeństwo i pchnęła go ku homoseksualnej rozpuście; stał się też nieco nadmiernie przywiązany do alkoholu — ale wciąż pozostawał charyzmatyczny i zdolny, jedyny nieprzekupny przywódca w Turcji, patriota”.

Później brytyjski historyk A. L. Macfie, analizując te i inne źródła, napisał, że w młodości Mustafa Kemal rzeczywiście był seksualnie rozpustny i otwarcie chwalił się swoimi podbojami. Na pytanie, jaką cechę najbardziej ceni u kobiety, miał — według Macfiego — odpowiedzieć: „dostępność”. Macfie powtarza wersję, że Kemal mógł nabyć chorobę weneryczną podczas służby w Bułgarii w 1913 roku. Jego zdaniem doświadczenie to na pewien czas wpojło Kemalowi pogardę dla życia i skłoniło go do częstszego oddawania się temu, co raport brytyjskiego wywiadu wojskowego nazywał „homoseksualnym nałogiem”. Jednocześnie Macfie zastrzegał, że takie informacje mogły pochodzić od politycznych wrogów Atatürka i stanowić próbę jego zdyskredytowania.

Pamiętniki Rızy Nura: Atatürk przyłapany z siostrzeńcem żony

Równolegle ze źródłami brytyjskimi opowieści o homoseksualności Atatürka rozpowszechniały się za pośrednictwem tureckich pamiętników. W 1929 roku w Paryżu ukazały się wspomnienia byłego ministra Rızy Nura. W pierwszych latach Republiki Tureckiej pełnił funkcję ministra oświaty, następnie ministra zdrowia. Potem popadł w ostry konflikt z rządem i w 1926 roku opuścił Turcję. Wielu współczesnych uważało go za chorego psychicznie. W swoich własnych książkach Nur pisał o trudnościach psychologicznych i nazywał siebie neurastenikiem.

W pamiętnikach Nur opowiada, że sam kiedyś zakochał się w młodzieńcu. W czwartym tomie twierdzi również, że Mustafa Kemal odbył stosunek płciowy z Vedatem Uşaklıgilem, siostrzeńcem swej żony Latife Hanım. Według jego wersji Latife Hanım nakryła ich w trakcie aktu seksualnego, po czym wybuchł skandal zakończony rozwodem, a samego Vedata jego ciotka rzekomo doprowadziła do śmierci.

Tak Nur opisuje ten epizod:

„Jak się okazało, na dwa-trzy dni przed sprawą rozwodową brat Latife, İsmail, i córka Süreyya-paszy, Melahat, pojechali do Ankary. Gościli w Çankaya. W tym czasie przy Mustafie Kemalu jako sekretarz był Vedat, syn Halita Ziyi. Przystojny, bez wąsów młodzieniec. Pewnego wieczoru, gdy już zapadał zmierzch, İsmail i Melahat wyszli na balkon. Zobaczyli, że Vedat robi to z Mustafą Kemalem pod drzewem. Zawołali Latife. Ona też zobaczyła. Wybuchł straszliwy skandal. Latife powiedziała Mustafie Kemalowi: ‘Widziałam wszystko, wszystko znosiłam. Tego dłużej znosić nie mogę’. Gazi [tj. Atatürk] wymknął się i poszedł do domu İsmeta. ‘Natychmiast rozwodzę się z tą kobietą’ — powiedział. İsmet rano zwołał Radę Ministrów. Podjęli decyzję o rozwodzie.”

— Rıza Nur, o Mustafie Kemalu Atatürku

Dalej Nur przytacza jeszcze jedną opowieść, w której Atatürk rzekomo skierował uwagę na młodszą siostrę żony:

„Według słów Latife, w tamtych czasach pewnego razu przebywała u niej w gościach młodsza siostra. Mustafa Kemal targnął się na dziewczynę. Wyrwała się z jego rąk i uciekła, wbiegła do pokoju siostry. Mustafa Kemal wszedł do pokoju z rewolwerem w ręku. Siostra, obejmując dziewczynę, zasłoniła ją sobą. Mustafa Kemal wystrzelił, ale na szczęście sługa Bekir, który od dawna był przy Mustafie Kemalu i wszystko wiedział, chwycił go za rękę i kule poszły na wiatr; mówią, że strzelił trzy razy…”

— Rıza Nur, o Mustafie Kemalu Atatürku

Tureccy historycy w większości odnoszą się do tych opowieści z daleko posuniętym sceptycyzmem. Na przykład İ. Ortaylı nazywał pamiętniki Rızy Nura „plotkami bez wartości historycznej”. Niemniej te teksty wciąż krążą w internecie. W 2013 roku turecki bloger Tunçay Tokat opublikował na Facebooku fotografię Atatürka z podpisem „Czy Atatürk był gejem?”. Wyjaśnił, że „tę wersję” poznał z czwartego tomu książki Rızy Nura. Publikacja doprowadziła do procesu sądowego.

Domniemany kochanek Atatürka, Halil Vedat Uşaklıgil, urodził się w 1904 roku w Stambule w rodzinie pisarza. Po wojnach dużo podróżował z rodziną po europejskich miastach, szczególnie często mieszkając w Bernie i Paryżu. Na polecenie Atatürka Vedat przeszedł z Banku Osmańskiego do Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Latife Hanım była jego kuzynką, a dzięki talentowi pianistycznemu miał okazję bliżej poznać Atatürka. Później skierowano go na placówkę dyplomatyczną do Londynu. 3 grudnia 1937 roku, pełniąc funkcję pierwszego sekretarza ambasady w stolicy Albanii, odebrał sobie życie, zażywając leki. Według innej wersji został zamordowany.

Biografowie Atatürka o „utracie wiary w kobiety” i zainteresowaniu młodzieńcami

Podobne motywy pojawiają się w zachodnich biografiach. Brytyjski biograf Hugh Armstrong pisał:

„W wyniku tej reakcji utracił wszelką wiarę w kobiety i na pewien czas rozkochał się w płci własnej. […] Miał kilka jawnych związków z kobietami i z mężczyznami. Pociągali go młodzi mężczyźni.”

— Hugh Armstrong, o Mustafie Kemalu Atatürku

Książka Armstronga stała się pierwszą biografią Atatürka w języku angielskim. Ukazała się jeszcze za jego życia i natychmiast wywołała kontrowersje. Jedni recenzenci uważali ją za realistyczną biografię, inni — za prowokacyjną fikcję.

Kolejny duży brytyjski biograf, Patrick Balfour, pisał:

„Kobiety były dla Mustafy środkiem zaspokajania męskich apetytów — niczym więcej; i w swej żądzy nowych wrażeń nie byłby skłonny odrzucać przelotnych przygód z młodzieńcami, gdyby nadarzyła się okazja i gdyby nastrój, w owej biseksualnej epoce fin de siècle Imperium Osmańskiego, go ogarnął.”

— Patrick Balfour, o Mustafie Kemalu Atatürku

Zbliżone opisy spotykamy u tureckiego autora İrfana Orgi. Służył jako pilot myśliwski pod dowództwem Atatürka, później spędził trzy lata w Wielkiej Brytanii jako dyplomata wojskowy i tam zakochał się w Irlandce. Ponieważ wspólne życie z cudzoziemką uznawano wówczas w Turcji za przestępstwo wojskowe, Orga złożył rezygnację i wyjechał do Wielkiej Brytanii.

Później opublikował kilka książek o Atatürku i opisywał go tak:

„Nigdy nie kochał kobiety. Znał mężczyzn i przywykł do dowodzenia. Wychowała go surowa koleżeńskość oficerskiej mesy, fascynacja przystojnym młodzieńcem, ulotne spotkania z prostytutkami.”

— İrfan Orga, o Mustafie Kemalu Atatürku

***

Wersja o biseksualności Atatürka opiera się na kilku grupach źródeł: raportach brytyjskich, pamiętnikach Rızy Nura i wypowiedziach szeregu biografów. Na jej poparcie przytacza się zazwyczaj krótkie małżeństwo Mustafy Kemala z Latife Hanım oraz relacje pamiętnikarzy i biografów.

Przeciwnicy tej wersji wskazują, że nie istnieją niepodważalne dokumenty ani świadectwa potwierdzające homoseksualne związki Atatürka. W wielu wspomnieniach osób, które z nim pracowały i żyły obok niego, nie ma nawet wzmianek o tego typu relacjach. Dlatego w środowisku akademickim przeważa ostrożny sceptycyzm.

Subskrybuj nasz kanał na Telegramie (po rosyjsku): Urania. Dzięki Telegram Premium możesz tłumaczyć posty bezpośrednio w aplikacji. Bez niego wiele postów zawiera linki do naszej strony, gdzie można zmienić język — większość nowych artykułów ukazuje się od razu w kilku językach.