Połmużyczje i razmużyczje na Rosyjskiej Północy: historia kobiecej męskości

„Połmużyczje” i „razmużyczje” — tak w północnorosyjskich wsiach nazywano kobiety, które przejmowały męską pracę, nosiły męskie ubrania i zachowywały się w sposób podkreślający ich „męskość”.

Oficjalnych dokumentów o takich kobietach prawie nie ma, za to pamięć o nich zachowała się w języku: w słownikach gwarowych, wiejskich przezwiskach, plotkach i folklorze.

Jak mówiono o tym na wsi

Władimir Dal definiował razmużyczje jako słowo z Północy oznaczające „pół-chłopca, kobietę podobną z wyglądu, manier, głosu i innych cech do mężczyzny” i odsyłał do innego podobnego hasła — „hermafrodyta”.

Aleksandr Podwysocki w swoim Słowniku regionalnego narzecza archangielskiego (1885) podaje już dokładniejsze wyjaśnienie: „kobieta o śmiałych, podobnych do męskich manierach”. Uściśla, że w Koli nazywano tak niezamężne kobiety, które przekroczyły wiek małżeński, przejęły męskie nawyki i maniery, a także noszą męskie ubrania.

W słownikach gwar archangielskich można znaleźć przykłady użycia słowa razmużyczje: „U nas we wsi Dunka, razmużyczje, była brygadzistką”. Albo tak: „Ta Lenka chodzi jak rozmużyczje. Odważna jak chłopak”. I jeszcze jedno: „Połmużyczjo? No, baby, które chodzą w spodniach, no, grają na harmonii”.

O tym zjawisku opowiadały także słynne narratorki z Północy. Na przykład, gdy znana opowiadaczka Marfa Kriukowa deklamowała bylinę „Kostriuk”, w której przebrana za mężczyznę bohaterka pokonuje chełpliwego wojownika, rzuciła taki pełen zachwytu komentarz:

„Kobieta, a z mężczyznami! Cała w męskim ubraniu chodziła. Co one wyprawiały! Nasze razmużyczjo”.

Tym samym na Rosyjskiej Północy te przezwiska stały się etykietą dla najróżniejszych odstępstw od przypisanej kobiecie normy. Przy czym w samej wsi do takich kobiet najczęściej odnoszono się zupełnie normalnie. Szczególnym szacunkiem darzyli je mężczyźni: za umiejętności i zdolności w „męskich” sprawach. Oczywiście, za plecami nie obywało się bez plotek i obgadywania, ale prosto w oczy traktowano je jako silne i równe pracownice.

Dlaczego akurat Północ: ekonomia i „bolszuchy”

Dlaczego takie kobiety najczęściej spotykano właśnie na Rosyjskiej Północy? Odpowiedź kryje się w surowych warunkach życia. Przetrwanie tutaj zależało od rybołówstwa, pracy w lesie i myślistwa. Mężczyźni wyjeżdżali do pracy daleko od domu na wiele miesięcy, a czasami w ogóle nie wracali.

Podczas ich nieobecności domem musiały zarządzać kobiety. Najstarsza kobieta w domu — bolszucha — dysponowała pieniędzmi, rozdzielała pracę, a nawet mogła reprezentować rodzinę na wiejskim zgromadzeniu. Historyk Maksim Pulkin zauważa, że w XIX wieku kobiety z Północy dziarsko wiosłowały, wykonywały ciężką pracę fizyczną i opanowywały rdzennie męskie zajęcia.

W książce Tradycja, transgresja, kompromis Swietłana Adonjewa i Laura Olson opisują, jak dziewczynki od najmłodszych lat przygotowywano do rygorystycznych ról: musiały umieć szyć, tkać i organicznie wpasować się w dom męża. Sama chata chłopska była ściśle podzielona na połowę męską i żeńską.

Główna cecha życia na Północy polegała na tym, że społeczeństwo wymagało od kobiety tradycyjnej „kobiecości” nawet wtedy, gdy dźwigała na sobie ogromny ciężar męskiej pracy. Mogła być niesamowicie silną gospodynią, ale jednocześnie musiała zachować kobiecy wygląd w stroju, fryzurze i manierach. I właśnie dlatego każde wyjście poza te niewidzialne granice od razu rzucało się w oczy.

Jak zostawano „połmużyczjem”

Jak zauważają Adonjewa i Olson, połmużyczjem zazwyczaj nazywano samotną kobietę lub wdowę, która przejmowała męską pracę i stale nosiła męskie ubranie. Zostawszy bez żywiciela, kobieta zaczynała wykonywać męskie obowiązki, i z czasem stawało się to jej utrwaloną reputacją.

Folklorystka Inna Wiesiołowa podaje doskonały przykład ze wsi nad górną Mezenią. Tamtejsi mieszkańcy ochrzcili pewną kobietę mianem połmużyczje, ponieważ zajmowała się budownictwem, nosiła spodnie i chodziła sama na polowanie ze strzelbą. Same spodnie jeszcze nic nie znaczyły — wiele kobiet zakładało je na sianokosy dla wygody. Decydującym czynnikiem było właśnie polowanie z bronią palną. W kulturze chłopskiej las zawsze był uważany za męską przestrzeń, a polowanie — wyłącznie za męski przywilej. Biorąc strzelbę i idąc do lasu, kobieta łamała surowe zasady wsi.

Etnografowie XIX wieku opisywali podobne obrazy na Półwyspie Kolskim. Niektóre starsze kobiety tak głęboko przyswajały męskie nawyki, że stale nosiły męskie stroje i wręcz łączyły się w osobne grupy — to właśnie razmużyczje.

W XX wieku, po dwóch niszczycielskich wojnach światowych, podejmowanie męskiego rzemiosła stało się zjawiskiem masowym i wymuszonym. Straciwszy mężczyzn na froncie, zostawszy wdowami, kobiety brały na siebie całą ciężką pracę po prostu po to, by przetrwać. To, co w XIX wieku było postrzegane jako los nielicznych wdów lub północną osobliwość, po wojnach przerodziło się w surową rzeczywistość całych wsi.

Oprócz ciężkiej pracy, tradycja przebierania się za mężczyzn była także częścią wiejskiej zabawy.

Duchowa władza kobiet staroobrzędowych

Był jeszcze jeden czynnik, który przygotował grunt pod silne role kobiece — religia. Rosyjska Północ, w szczególności Pomorze i gubernia ołoniecka, historycznie służyła jako główne schronienie dla staroobrzędowców. Są to wierni, którzy w XVII wieku odmówili przyjęcia reform kościelnych i oddzielili się od oficjalnej cerkwi prawosławnej.

Na Północy szczególnie przyjął się radykalny odłam „bezpopowców”. Wierzyli oni, że prawdziwe kapłaństwo na ziemi zniknęło wraz ze starym porządkiem.

„Odrzucenie instytucji małżeństwa, wspólnotowy styl życia oraz przejście władzy duchowej z wyświęconych na niewyświęconych przywódców pozwoliły kobietom realizować niezwykłe i ambitne role”.

— Irina Paert. Old Believers, Religious Dissent and Gender in Russia (2003)

Ponieważ bezpopowcom nie zostali już żadni kapłani, nie miał kto udzielać ślubów, a wierni masowo rezygnowali z oficjalnego małżeństwa. Duchowa władza przeszła w ręce zwykłych, wybieralnych mentorów, a te role szybko przejęły kobiety. Zaczęły prowadzić modlitwy, czytać święte teksty i zarządzać religijnymi osadami (skitami).

Tak więc kultura Rosyjskiej Północy przyzwyczaiła się do autorytatywnych, niezamężnych kobiet, które rezygnowały z małżeństwa dla wiary i posiadały władzę duchową na równi z mężczyznami. Dzięki temu w regionie znacznie spokojniej odnoszono się do tych, którzy nie żyli według klasycznego scenariusza rodzinnego.

Czy były lesbijkami?

Gdy współcześni badacze stykają się z opowieściami o kobietach noszących spodnie, chodzących na polowania i mieszkających z innymi kobietami, pojawia się pokusa, by natychmiast uznać je za ukryte lesbijki. Ale historycy ostrzegają przed takimi pochopnymi wnioskami.

Fenomen razmużyczja niekoniecznie rzucał wyzwanie tradycyjnemu podziałowi płci — w dużej mierze, wręcz przeciwnie, potwierdzał go. Społeczność wiejska uważała, że istnieje praca ściśle męska i ściśle żeńska. A jeśli kobieta — z powodu wdowieństwa, sieroctwa lub braku mężczyzn w domu — musiała wykonywać ciężką męską pracę, to, zgodnie z chłopską logiką, musiała również odpowiednio wyglądać. Zakładając spodnie i biorąc strzelbę, nie tyle niszczyła granice ról płciowych, ile uczciwie znaczyła swoją nową rolę społeczną. Wieś widziała: ta kobieta wykonuje teraz funkcje chłopa, a więc logiczne jest, że wygląda jak połmużyczje.

Oczywiście, nie można wykluczyć, że dla niektórych kobiet taka społeczna nisza stawała się doskonałą przykrywką. Całkiem możliwe, że część z tych, które nazywano razmużyczjem, rzeczywiście była lesbijkami, które znalazły w tym statusie legalny sposób, by nie wychodzić za mąż za mężczyznę i żyć tak, jak chcą. Ale sprowadzanie całego fenomenu wyłącznie do ukrytego homoseksualizmu byłoby błędem.

Paralele na świecie

Patrząc szerzej, północny fenomen ma wiele paralel w innych krajach.

Judith (Jack) Halberstam w klasycznej książce Female Masculinity (1998) przekonująco udowadnia, że męskość nie należy tylko do mężczyzn. Halberstam wzywa, by nie sprowadzać męskiego zachowania historycznych kobiet wyłącznie do codziennej potrzeby lub ukrytego homoseksualizmu: w XIX wieku istniało ono i było rozumiane w zupełnie innym układzie odniesienia.

Najbardziej wyrazista i najbliższa nam paralela znajduje się na Bałkanach. Antropolodzy Antonia Young, Lada Stevanović i Mladena Prelić szczegółowo opisują zjawisko „zaprzysięgłych dziewic” (burrneshë, virdžina, tobelija, ostajnica) w górskich wsiach Albanii, Kosowa i Czarnogóry.

„[Zaprzysięgłe dziewice] składały ślub czystości i przyjmowały społeczną pozycję mężczyzny w swoich rodzinach, plemionach i wioskach… przywłaszczały sobie męską tożsamość płciową… nosiły męskie ubrania, paliły i brały na siebie tradycyjnie męskie obowiązki, w tym prowadzenie wojny”.

— T. Hiergeist et al. Ladies in Arms: Women & Guns (2024)

Subskrybuj nasz kanał na Telegramie (po rosyjsku): Urania. Dzięki Telegram Premium możesz tłumaczyć posty bezpośrednio w aplikacji. Bez niego wiele postów zawiera linki do naszej strony, gdzie można zmienić język — większość nowych artykułów ukazuje się od razu w kilku językach.

Obserwuj nas na X (Twitter): @uraniainstitute. Konto jest po angielsku, ale posty możesz czytać dzięki tłumaczeniu Groka.