Historia średniowiecznego arabskiego źródła, w którym kobiety ludu „Rus” nazwano pierwszymi lesbijkami na świecie

W anglojęzycznej literaturze akademickiej i popularnej dotyczącej historii seksualności na Bliskim Wschodzie pojawia się niekiedy twierdzenie, że średniowieczny arabski encyklopedysta Szihab ad-Din an-Nuwajri pisał, jakoby kobiety ludu „Rus” uprawiały miłość jednopłciową i że to właśnie one były pierwszymi w historii ludzkości, które oddawały się takim praktykom.

Twierdzenie to nie znajduje potwierdzenia w źródle pierwotnym. Analiza tekstu arabskiego ujawnia, że nie chodzi o relację etnograficzną o Rusach, lecz o błąd w tłumaczeniu. An-Nuwajri pisze nie o Słowianach ani Skandynawach, lecz o koranicznym ludzie mitologicznym związanym z demonologią.

Kim był an-Nuwajri i kiedy żył

Wokół tego fragmentu w zachodniej literaturze powstało zamieszanie nie tylko co do treści, ale i co do datowania. W szeregu współczesnych prac, w których cytowany jest ten tekst, w tym w pracach badaczki Samar Habib, daty życia autora lub data powstania tekstu podawane są jako „ok. 1241 roku” (c. 1241).

To błąd. Autorem tekstu jest Szihab ad-Din Ahmad ibn Abd al-Wahhab an-Nuwajri, mamelucki historyk, urzędnik państwowy i encyklopedysta. Urodził się w 1279 roku w Egipcie i zmarł w 1333 roku w Kairze. Fragment, o którym mowa, znajduje się w jego głównym dziele — „Nihajat al-arab fi funun al-adab” (Nihāyat al-arab fī funūn al-adab), co zwykle tłumaczy się jako „Kres pragnień w sztukach słowa”.

Jest to encyklopedia licząca 33 tomy, obejmująca ponad 4 000 stron we współczesnych wydaniach. Porusza szeroki krąg tematów: kosmologię, geografię, zoologię, historię proroków, poezję oraz historię polityczną świata islamskiego. Data „1241” w późniejszej literaturze prawdopodobnie powstała w wyniku literówki, niestarannego przeliczenia z kalendarza hidżry lub mechanicznego powielania cudzego błędu.

Anatomia filologicznej katastrofy: jak powstali „Rusowie”

Kluczową rolę w pojawieniu się wątku o „lesbijkach z ludu Rus” odegrała Samar Habib. Jest ona anglojęzyczną badaczką i redaktorką, znaną z prac dotyczących historii i reprezentacji kobiecej seksualności jednopłciowej w kontekście arabskim i islamskim.

W 2007 roku opublikowała książkę Female Homosexuality in the Middle East: Histories and Representations („Homoseksualność kobieca na Bliskim Wschodzie: historie i reprezentacje”) oraz szereg angielskich tłumaczeń średniowiecznych tekstów arabskich, w tym wybór w czasopiśmie EnterText.

W jej tłumaczeniu an-Nuwajriego przytoczony jest następujący fragment:

„Kassi powiedział, że Ka’b powiedział: Lud Rusów był liczny i zbudowali oni miasto o długości czterdziestu mil, i nazwali je Rassan, co było również imieniem ich króla. Przez długi czas żyli w swym kraju, oddając cześć Bogu Wszechmogącemu tak, jak Mu się należy, a potem od tego odeszli i zaczęli czcić posągi, i zaczęli uprawiać sodomię z kobietami i wymieniać je między sobą. Każdy mężczyzna posyłał swą kobietę innemu. Stało się to nie do zniesienia dla kobiet, i wówczas diabeł przyszedł do nich w postaci kobiety i nauczył je ocierania się, i one to czyniły. I one są pierwszymi ludźmi, którzy dopuścili się sodomii z kobietami, i których kobiety ocierały się o siebie.”

Błąd tkwi w tłumaczeniu jednego słowa. Habib oddała arabskie الرس (al-Rass) jako „Rus”. Tymczasem w piśmie arabskim są to dwa różne słowa:

• الرس (Alif-Lam-Ra-Sin) — to ar-Rass (Rass)
• الروس (Alif-Lam-Ra-Waw-Sin) — to ar-Rus (Rusowie)

An-Nuwajri pisze właśnie o ar-Rass, a nie o Rusach. W jego tekście istnieje osobny rozdział o Ashab ar-Rass (أصحاب الرس) — „ludziach studni” lub „mieszkańcach ar-Rass”. Jest to lud mitologiczny, dwukrotnie krótko wspomniany w Koranie — w surach 25:38 i 50:12 — wśród innych narodów zniszczonych za grzechy, takich jak Adyci i Samudejczycy.

W islamskiej egzegezie oraz w gatunku Kisas al-anbija („Opowieści o prorokach”) wokół tej krótkiej koranicznej wzmianki rozwinął się obszerny korpus legend. Imię Rassan (رسان), które Habib zachowuje w transliteracji, również wskazuje właśnie na ten mitologiczny wątek. Jest ono związane z ludem Rass, a nie z historyczną Rusią.

Skąd wzięła się sama opowieść i o czym jest ten mit

Zniekształcony jest u Habib również łańcuch przekazu. Formuła „Kassi powiedział, że Ka’b powiedział” odsyła do tradycji religijnej. „Kassi” to tutaj najprawdopodobniej Abu al-Hasan al-Kisai (الكسائي), autor zbioru „Opowieści o prorokach”. „Ka’b” to Ka’b al-Ahbar (كعب الأحبار), jeden z wczesnych Żydów, który przyjął islam w 7. wieku i stał się ważnym przekazicielem israilijjatów — judeochrześcijańskich podań, które weszły do tradycji islamskiej.

Innymi słowy, an-Nuwajri nie przekazuje informacji o realnym narodzie. Opowiada stary mit religijny, utrwalony na długo przed nim.

Wątek mitu zbudowany jest według standardowego modelu religijnej opowieści dydaktycznej. Lud Rass żył początkowo sprawiedliwie, a następnie popadł w bałwochwalstwo. Po tym nastąpił rozkład moralny: mężczyźni zaczęli uprawiać seks analny z kobietami i wymieniać się żonami. Kobiety znalazły się w sytuacji, którą mit opisuje jako nie do zniesienia. Wówczas diabeł, przybrawszy postać kobiety, nauczył je kobiecej praktyki jednopłciowej.

Dla tej praktyki w tradycji arabskiej stosowany jest termin sihak (سحاق) lub sahk (سحق). Rdzeń S-H-K oznacza „trzeć”, „mleć”, „kruszyć”. W kontekście prawnym i erotycznym słowo to utrwaliło się jako oznaczenie kobiecej homoseksualności, a konkretnie trybadyzmu, czyli wzajemnego ocierania się genitaliami. Angielskie grinding w tłumaczeniu Habib w tym miejscu zasadniczo oddaje sens. Kobiety uprawiające sihak nazywano sahikat (سحاقات) lub musahikat (مساحقات).

Stwierdzenie, że kobiety ludu Rass były „pierwszymi ludźmi” lub „pierwszym narodem” (awwal umma) praktykującym sihak, nie powinno być rozumiane jako przekaz historyczny. Jest to element modelu literacko-religijnego.

W arabskiej historiografii i literaturze istniał gatunek awa’il (أوائل) — opowieści o „pierwszeństwach”, to znaczy o tym, kto jako pierwszy dokonał danej czynności. W takich tekstach wymieniano, kto pierwszy uszył odzież, kto pierwszy wypił wino, kto pierwszy użył miecza i tak dalej. W mitologii religijnej pochodzenie męskiej praktyki jednopłciowej było ściśle związane z ludem Lota. Dla kobiecej praktyki jednopłciowej potrzebna była analogiczna narracja etiologiczna. W tradycji folklorystyczno-egzegetycznej tę funkcję otrzymały kobiety ludu Rass.

Jak arabscy autorzy naprawdę pisali o Rusach

Błąd ten jest szczególnie widoczny na tle tego, jak rzeczywiści Rusowie opisywani są w średniowiecznej arabskiej geografii. U Ibn Fadlana, al-Masudiego, Ibn Haukala i innych autorów Rusowie (الروس) to północny lud kupców i wojowników.

Arabscy autorzy zwracali uwagę na ich wygląd, uzbrojenie i cielesność. Rusów opisywano jako ludzi wysokich, „podobnych do palm”, wspominano ich tatuaże i wojowniczy wygląd. Ale to właśnie obyczaje seksualne i higiena budziły u muzułmańskich obserwatorów obrzydzenie i szok. Ibn Fadlan w 10. wieku pisał, że Rusowie publicznie odbywali heteroseksualne stosunki płciowe ze swymi niewolnicami na oczach towarzyszy. Opisał także szczegółowo obrzęd pogrzebowy obejmujący ofiarę z człowieka: na pogrzebie dostojnego Rusa zabijano dziewczynę.

Kobieca seksualność jednopłciowa w arabskim średniowieczu

Błąd w tłumaczeniu nie przekreśla innego faktu: temat kobiecej seksualności jednopłciowej rzeczywiście jest obecny w arabskiej literaturze średniowiecznej i jest dobrze udokumentowany.

Jak pokazują badania, w tym prace Sahar Amer, arabscy lekarze, prawnicy i literaci dyskutowali o sihaku już od 9. wieku. Stosunek do niego był niejednoznaczny, ale w ramach prawa islamskiego uznawano go za grzech. Jednocześnie sihak nie był utożsamiany z ziną, ponieważ nie obejmował penetracji męskim organem. Dlatego nie groziła za niego kara śmierci; karę zaliczano do sfery ta’zir, czyli uznaniowych środków cielesnych lub dyscyplinarnych.

Subskrybuj nasz kanał na Telegramie (po rosyjsku): Urania. Dzięki Telegram Premium możesz tłumaczyć posty bezpośrednio w aplikacji. Bez niego wiele postów zawiera linki do naszej strony, gdzie można zmienić język — większość nowych artykułów ukazuje się od razu w kilku językach.