Co starożytni Grecy pisali o homoseksualności Persów — i ile w tym prawdy

Współczesne pojęcia „homoseksualności" i „heteroseksualności" ukształtowały się w europejskiej nauce medycznej pod koniec 19 wieku. Do starożytnych społeczeństw nie mają zastosowania. W świecie antycznym relacje seksualne określane były nie przez płeć partnera, lecz przez status społeczny, wiek, podział władzy i rozróżnienie między rolą aktywną a pasywną.

Do zrozumienia tego, jak starożytne społeczeństwa wyobrażały sobie obcą seksualność, przydatne jest podejście imagologiczne — badanie sposobu, w jaki jedna kultura opisuje i konstruuje obraz „innego". Dla świata starożytnej Grecji takim „innym" była achemenidcka Persja — imperium rozciągające się od wybrzeży Morza Egejskiego po dolinę Indusu, od Egiptu po Azję Środkową, cywilizacyjny antypod rozczłonkowanej i demokratycznej Hellady.

Greccy historycy, filozofowie i podróżnicy pozostawili obszerny, ale sprzeczny korpus tekstów o obyczajach i życiu codziennym Persów. Zagadnienia płci, ról płciowych i praktyk homoerotycznych zajmowały w tych opisach znaczące miejsce.

Jedni autorzy twierdzili, że Persowie przejęli tradycję miłości jednopłciowej od samych Greków. Inni upierali się, że tego rodzaju stosunki istniały na Wschodzie od niepamiętnych czasów, przybierając specyficzne formy — na przykład seksualnego wykorzystywania kastrowanych niewolników-eunuchów.

Wiarygodność tych świadectw jest przedmiotem długich sporów. Były częściowo prawdziwą etnografią — czy też krzywym zwierciadłem, w którym odbijały się lęki, ideały i wewnętrzne konflikty samych Hellenów.

Grecki model miłości jednopłciowej

Zanim przejdziemy do analizy greckich tekstów o seksualności perskiej, trzeba zrozumieć sam model grecki. Spojrzenia na obcego nie da się wyjaśnić bez wiedzy o tym, jak kultura ocenia samą siebie.

W starożytnym społeczeństwie greckim homoseksualność męska rozwijała się głównie w formie pederastii — społecznie akceptowanych i niesymetrycznych wiekowo relacji między dorosłym obywatelem (erastesem, „kochającym") a wolno urodzonym młodzieńcem (eromenosem, „ukochanym"). Praktyka ta nie była marginalna: była wpleciona w tkankę reprodukcji społecznej i politycznej elity.

Dojrzały mężczyzna, posiadający doświadczenie życiowe i wagę polityczną, brał pod opiekę młodzieńca ze swojego — z reguły arystokratycznego — kręgu. Pederastia uchodziła za szlachetną instytucję kształtującą męstwo.

System miał jednak ścisłe granice. Rola pasywna była stygmatyzowana dla dorosłego obywatela. Młodzieniec, któremu zaczynała rosnąć broda, musiał albo przejąć rolę erastesa, albo zakończyć takie relacje, żeniąc się z kobietą w celu przedłużenia rodu. Dorosły mężczyzna, który pozwalał się penetrować, narażał się na publiczną pogardę, był oskarżany o zniewieścienie i mógł utracić prawa polityczne.

Z tym bagażem — w którym miłość męska wiązała się z arystokratyzmem, wolnością obywatelską i walecznością, ale była ściśle regulowana pod względem wieku i ról — Grecy skierowali wzrok ku Persji.

W Imperium Achemenidów rzeczywistość polityczna i społeczna była urządzona inaczej. Persowie nie mieli niezależnych obywateli: wszyscy, łącznie z najwyższą szlachtą, uważani byli za „niewolników" Króla Królów. Nie mieli miejskich gimnazjów z kultem nagiego ciała męskiego. Ich religia, zoroastryzm, głosiła odmienne poglądy na czystość rytualną. Na styku tych dwóch niekompatybilnych światów powstały teksty, które do nas dotarły.

Herodot: „od Greków się nauczyli"

Najwcześniejsze świadectwo o seksualności perskiej należy do Herodota z Halikarnasu (5 wiek przed naszą erą). W Dziejach, opisując obyczaje Persów w przededniu wojen grecko-perskich, Herodot zauważa ich skłonność do przejmowania obcych tradycji: Persowie noszą odzież medyjską, uważając ją za piękniejszą od swojej, używają egipskich pancerzy w walce. Potem składa następujące oświadczenie:

„Persowie chętniej niż wszyscy inni ludzie przyjmują obce obyczaje… od Greków nauczyli się obcowania z chłopcami. Każdy z nich pojmuje kilka prawowitych żon, a ponadto utrzymuje jeszcze znacznie większą liczbę nałożnic" (1.135).

Twierdząc, że Imperium Perskie zapożyczyło praktykę miłości jednopłciowej właśnie od Greków, Herodot stawia cywilizację helleńską w pozycji dawcy kulturowego. Pederastia w tej logice jest oznaką wysokiej kultury — elitarną praktyką, którą barbarzyńcy uznali za stosowne i prestiżowe przejąć od oświeconych Hellenów.

Ta teza wpisuje się w ogólną teorię Herodota o rozwoju państwa perskiego. Śledzi on drogę Persów od surowych górali z epoki Cyrusa Wielkiego po szlachtę tonącą w luksusie za czasów Kserksesa. Przejmowanie obcych obyczajów, w tym erotycznych, jawi się jako symptom odejścia od pierwotnej surowości obyczajów.

Współcześni historycy i badacze starożytnego Wschodu uważają to stwierdzenie za poważne zniekształcenie i klasyczny przykład hellenocentrycznej projekcji — przeniesienia własnych wyobrażeń na obcą rzeczywistość.

Praktyki homoseksualne, w tym relacje między dorosłymi mężczyznami a młodzieńcami, były znane na Bliskim Wschodzie na długo przed tym, zanim Persowie nawiązali kontakt ze światem greckim na wybrzeżu Azji Mniejszej. Wzmianki o męskiej prostytucji, kultach homoerotycznych i kontaktach jednopłciowych spotykane są w tekstach mezopotamskich, prawach asyryjskich i papirusach egipskich. Pomysł, że Persowie czekali na przybycie Greków, by dowiedzieć się o możliwości związków jednopłciowych, nie wytrzymuje krytyki.

Herodot, będąc Grekiem, nie mógł lub nie chciał uznać niezależnego rozwoju złożonych instytucji seksualnych w innej kulturze. Dostrzegł u perskiej arystokracji coś, co przypominało grecką pederastię, i przypisał temu zjawisku helleńskie pochodzenie.

Plutarch: seksualne wykorzystywanie eunuchów u Persów

Twierdzenie Herodota nie pozostało bez odpowiedzi. Kilka wieków później zakwestionował je Plutarch z Cheronei (1–2 wiek naszej ery), jeden z najwybitniejszych biografów i filozofów Imperium Rzymskiego, z pochodzenia Grek.

Plutarch, platonik i patriota Hellady, napisał polemiczny traktat O złośliwości Herodota. Oskarża w nim poprzednika o sympatię do barbarzyńców (nazywając go „filobarbarem") i systematyczne umniejszanie greckich dokonań.

W ramach tej polemiki Plutarch zwraca się ku fragmentowi o pochodzeniu homoseksualności w Iranie. Odrzuca ideę Herodota o zapożyczeniu i stwierdza:

„Herodot, wciąż wierny sobie, twierdzi, że Persowie nauczyli się od Greków hańbienia płci męskiej. Ale jak mogli Grecy nauczyć tej nieczystości Persów, u których, jak przyznają niemal wszyscy, zwyczaj kastrowania chłopców istniał na długo przed tym, zanim dopłynęli do mórz greckich?"

Jako dowód (rozdział 13 traktatu) Plutarch przywołuje perski zwyczaj kastrowania chłopców, który jego zdaniem istniał od dawna i miał podłoże seksualne.

Argumentacja Plutarcha odsłania kolejną warstwę antycznej imagologii, nie mniej stronniczą niż podejście Herodota. Jeśli Herodot dążył do „hellenizacji" perskich elit, to Plutarch, przeciwnie, podkreśla ich wrodzoną inność, zakorzenioną w przemocy i despotyzmie.

Dla wolnego Greka epoki klasycznej kastracja była potworną zbrodnią — aktem poniżenia pozbawiającym człowieka męskiej istoty i prawa do udziału w życiu polis. Wiążąc perską homoseksualność wyłącznie z eunuchami, Plutarch odtwarza znany Grekom obraz: Wschód jako królestwo zepsutego luksusu i okrucieństwa, gdzie władcy okaleczają ciała poddanych dla zaspokojenia żądzy.

Współczesna nauka historyczna rysuje inny obraz. Prace historyka-achemenidologa Pierre’a Brianta, autora dzieła Od Cyrusa do Aleksandra: Historia Imperium Perskiego, dowodzą, że antyczne wyobrażenia o perskich eunuchach jako zniewieściałych niewolnikach seksualnych są błędne.

W Imperium Achemenidów, podobnie jak w poprzedzającym je Imperium Asyryjskim, eunuchowie byli elementem administracji państwowej. Kastracja służyła nie celom erotycznym, lecz politycznym. Eunuchowie zajmowali wysokie stanowiska w administracji, dowodzili armiami, zarządzali prowincjami i byli najbliższymi zaufanymi króla. Ich przewaga nad zwykłą arystokracją polegała na absolutnej lojalności: eunuch nie mógł spłodzić dzieci, założyć własnej dynastii ani przekazać władzy dziedzicznie — a zatem nie miał motywu do uzurpacji tronu.

Briant i inni badacze wskazują, że na dworze istniało kilka kategorii eunuchów. Oprócz fizycznie wykastrowanych sług istnieli wysoko postawieni dostojnicy z perskiej szlachty, noszący ten tytuł jako rangę honorową niezwiązaną z kastracją. Na przykład Bagoas za panowania Artakserksesa III pełnił funkcję wezyra i posiadał taką władzę, że według Diodora Sycylijskiego faktycznie rządził imperium.

Twierdzenie Plutarcha, że Persowie od zawsze kastrowali chłopców specjalnie dla kontaktów homoseksualnych, jest owocem hellenistycznych i rzymskich lęków oraz niezrozumienia sposobu funkcjonowania bliskowschodniej biurokracji.

Platon: miłość między mężczyznami jako zagrożenie polityczne dla tyranii

Temat perskiej homoseksualności zyskuje sens polityczny w dziełach Platona. Sięga on po obraz Persji, by rozwiązywać zagadnienia filozofii politycznej: stosunek władzy do miłości między mężczyznami staje się dla niego wskaźnikiem charakteru ustroju państwowego.

Kluczowe stwierdzenie znajduje się w dialogu Uczta (Symposion). W centrum dialogu jest rywalizacja ateńskich intelektualistów — Sokratesa, komediopisarza Arystofanesa, wodza Alkibiadesa i innych — wygłaszających pochwalne mowy na cześć Erosa. W mowie Pauzaniasza przeprowadzona jest analiza prawnej regulacji pederastii w różnych państwach (182b–c).

Pauzaniasz twierdzi, że w Jonii (greckich miastach Azji Mniejszej) i w wielu innych miejscach pod władzą barbarzyńców (czyli Persów) pederastia jest surowo potępiana i zakazana. Platon wkłada w usta swego bohatera wyjaśnienie przyczyn tego zakazu:

„…w Jonii zaś i w wielu innych miejscach, wszędzie, gdzie rządzą barbarzyńcy, uważa się to za naganne. Barbarzyńcom bowiem z powodu ich tyrańskiego ustroju zarówno filozofia, jak i ćwiczenia gimnastyczne wydają się czymś nagannym. Sądzę, że tamtejszym władcom po prostu nie jest na rękę, by u ich poddanych rodziły się wzniosłe myśli i umacniały się wspólnoty i sojusze, czemu obok wielu innych warunków szczególnie sprzyja owa miłość, o której tu mowa."

Dla Platona miłość między mężczyznami wiąże się z kwestią wolności i solidarności obywatelskiej. W jego ujęciu Eros to nie zwykłe pożądanie cielesne, lecz siła zdolna inspirować do odwagi, pogardy dla śmierci i dążenia do prawdy. Romantyczne i seksualne przywiązanie między mężczyznami rodzi solidarność niebezpieczną dla tyranii: kochankowie są gotowi oddać życie za siebie i nie tolerują niesprawiedliwości.

Persja w tym modelu to absolutna tyrania oparta na strachu i rozbiciu poddanych. Władza boi się Erosa, ponieważ silne więzi osobiste czynią ludzi odważniejszymi i bardziej samodzielnymi. Zakazując więzi homoseksualnych wśród podbitych ludów, despota pozbawia ich zdolności do oporu.

Współcześni historycy zwracają uwagę na subtelny szczegół w tekście Platona: Persowie zakazali pederastii swoim poddanym. To pośrednio sugeruje, że sami władcy i najwyższa arystokracja być może nie odmawiali sobie tej praktyki. Zakaz nie funkcjonował jako uniwersalna norma moralna, lecz jako polityczne narzędzie kontroli: szlachetna miłość była przywilejem panów, niedostępnym dla niewolników.

Sekstus Empiryk: „u Persów jest w zwyczaju"

Kolejna perspektywa pojawia się wieki później w dziełach filozofa i lekarza Sekstusa Empiryka (przełom 2 i 3 wieku naszej ery). Sekstus Empiryk był przedstawicielem sceptycyzmu pirońskiego — kierunku głoszącego, że prawda jest niepoznawalna, a wszelkie dogmatyczne sądy prowadzą do niepokoju umysłu.

W dziele Zarysy pirrońskie Sekstus Empiryk stosuje metodę antytez: by udowodnić, że żadne twierdzenie moralne nie jest absolutne, przeciwstawia obyczaje jednego narodu prawom innego. W księdze 1 (paragraf 152) pisze:

„Przeciwstawiamy też zwyczaj pozostałym kryteriom — prawu na przykład, gdy mówimy, że u Persów sodomia jest zwyczajowa, podczas gdy u Rzymian jest zakazana prawem."

Historycy wzywają do ostrożności wobec tego świadectwa. Sekstus Empiryk nie pisał traktatu etnograficznego o Imperium Achemenidów — przestało ono istnieć pięć wieków przed jego urodzeniem, zniszczone przez armię Aleksandra Wielkiego. Sekstus działał jako filozof-polemista, wykorzystujący stereotypy do celów argumentacyjnych.

Jego twierdzenie mogło się opierać na realiach Iranu partyjskiego lub wczesnosasanidzkiego, z którym Imperium Rzymskie toczyło nieustanne wojny. Bardziej prawdopodobne jest jednak, że filozof po prostu sięgnął do tradycji ustanowionej przez Herodota.

W grecko-rzymskim repertuarze intelektualnym obraz Wschodu był dwuznaczny: siedziba surowych despotów zakazujących miłości (według Platona) i jednocześnie — królestwo rozpasania (według Plutarcha). Sekstus Empiryk wybrał tę stronę mitu, która lepiej pasowała do jego argumentu: pokazać konserwatywnym Rzymianom i Grekom swoich czasów, że ich normy nie są uniwersalnym prawem natury, skoro Persowie patrzyli na to inaczej.

Sam fakt, że topos „perskiej tolerancji" mógł krążyć w kręgach intelektualnych późnego antyku jako coś oczywistego, pokazuje, jak daleko greckie projekcje literackie oddaliły się od podstawy historycznej.

Inne źródła antyczne

Oprócz czterech głównych autorów, temat perskich obyczajów i seksualności pojawiał się też w innych tekstach greckich.

Ajschylos w tragedii Persowie (472 rok przed naszą erą) nie wspomina o homoseksualności, ale to właśnie on zaszczepił w greckiej świadomości trwały stereotyp perskiego zniewieścienia. Jego perscy mężczyźni to „zniewieściali synowie luksusu". Ta „feminizacja" obrazu Persji stała się fundamentem, na którym późniejsi autorzy budowali swoje sądy o rolach płciowych i seksualnych Persów.

Ksenofont w Cyropedii przytacza satyryczny epizod o perskim dowódcy Sambaulasie, który zaopatrzył się w młodego faworyta „na grecki sposób". Na pytanie, czy przejął grecki obyczaj, Sambaulas odpowiada:

„Na Zeusa, sprawia mi przyjemność zarówno przebywanie z nim, jak i patrzenie na niego" (Cyropedia, 2.2.28).

Epizod utrzymany jest w ironicznym tonie: Grek Ksenofont opisuje Persa naśladującego Greków. Potwierdza to, że teza Herodota o zapożyczeniu aktywnie krążyła w literaturze greckiej 4 wieku przed naszą erą.

Ktezjasz z Knidos, grecki lekarz służący na dworze Achemenidów, napisał dzieło zatytułowane Persika (zachowane jedynie we fragmentach i streszczeniach). Ktezjasz nie koncentrował się na temacie homoseksualności, ale to on wprowadził do literatury greckiej motyw potężnych dworskich eunuchów z wyłącznym dostępem do króla. Zachowane fragmenty wspominają eunucha Artoksaresa, „cieszącego się wielkim wpływem u króla", i Bagapatesa, „kontrolującego dostęp do wewnętrznych komnat pałacu". Ten motyw stał się z czasem fundamentem erotyzowanych stereotypów o perskim dworze — stereotypów, które później wykorzystał Plutarch.

Atenajos w wielotomowym dziele Uczta mędrców (przełom 2 i 3 wieku naszej ery) odtwarza ideę Herodota:

„I Persowie, jak twierdzi Herodot, przejęli od Greków ten zwyczaj" (Deipnosophistae, 13.603a–b).

Rzeczywistość historyczna: zoroastryzm i dwór Achemenidów

Współczesne badania pozwalają porównać greckie opisy z tym, co wiadomo o rzeczywistym starożytnym Iranie.

Dominującą religią narodów irańskich był zoroastryzm (mazdaizm) — system dualistyczny oparty na kosmicznym konflikcie między wszechdobrym stwórcą Ahurą Mazdą a duchem zniszczenia Angra Mainju. Wczesny zoroastryzm znany jest głównie z Awesty — świętego zbioru tekstów, tworzonych na przestrzeni wielu wieków. I tutaj pojawia się ostry kontrast z greckimi wyobrażeniami o perskiej tolerancji. Teksty zoroastryjskie wykazują bezkompromisową wrogość wobec męskiej homoseksualności, zwłaszcza wobec stosunków analnych.

Głównym źródłem tych przepisów jest Wendidad (Vidēvdād), zbiór norm religijno-prawnych ukierunkowanych na utrzymanie czystości rytualnej. W prawie zoroastryjskim tamtego okresu nie istniało rozróżnienie między homoseksualnym a heteroseksualnym stosunkiem analnym: oba uważane były za skalanie i surowo karane. Umieszczenie nasienia — symbolu życia i stworzenia — w odbytnicy, kojarzonej z brudem i śmiercią, rozumiane było jako zbrodnia kosmiczna: bezpłodne marnotrawienie boskiej energii na korzyść demonów.

Jak pogodzić tę ortodoksję z faktami homoerotycznego zachowania perskich elit opisanymi przez Greków? Historycy proponują kilka wyjaśnień.

Czynnik chronologiczny. Wendidad napisany jest w młodszym języku awestyjskim, ale zachowany tekst został skompilowany w ostatecznej formie dopiero w epoce partyjskiej lub sasanidzkiej, wieki po upadku Achemenidów. W Gathach — najstarszej części Awesty, przypisywanej samemu prorokowi Zaratusztrze — tak jednoznacznych potępień homoseksualności nie ma. Niektórzy badacze przypuszczają, że w kulturze wczesnych koczowniczych ludów irańskich (Scytów, Baktryjczyków) mogły istnieć tolerancyjne praktyki obejmujące androgynicznych szamanów (enarów), wzmiankowanych także przez Herodota.

Czynnik praktyki imperialnej. Achemenidzka Persja była wielokulturowym konglomeratem. Królowie Królów nie narzucali poddanym jednolitego kodeksu ani dogmatów religijnych — od Babilonu po Egipt. Religijny idealizm kapłanów-magów, strażników czystości rytualnej, często rozmijał się z pragmatyzmem dworu. Perska arystokracja rządząca zachodnimi satrapiami (Lidia, Jonia) pozostawała w bliskim kontakcie z kulturą grecką. Historycy sądzą, że w tych elitarnych kręgach greckie koncepcje miłości między mężczyznami mogły wywierać realny wpływ na zachowanie perskich arystokratów, którzy przejmowali formy ekspresji homoerotycznej, ignorując surowe przepisy Wendidadu.

Kiedy Grecy opisywali perską tolerancję, prawdopodobnie obserwowali życie tej cienkiej warstwy kosmopolitycznej szlachty, a nie codzienność ortodoksyjnego perskiego chłopa.

Znamienne, że autorzy późnoantyczni, piszący o Iranie partyjskim i wczesnosasanidzkim, kreślą obraz zupełnie odmienny. Rzymski historyk Ammian Marcellin (4 wiek naszej ery) kategorycznie stwierdzał:

„Większość z nich jest nadmiernie oddana lubieżności i z trudem zadowala się mnóstwem nałożnic; od stosunków z chłopcami są wolni" (Res Gestae, 23.6.76).

Wtóruje mu syryjski myśliciel Bardesanes (2–3 wiek naszej ery), którego obserwacje dotarły do nas za pośrednictwem Księgi praw krajów i w cytatach Euzebiusza z Cezarei:

„Za Eufratem, idąc na wschód, ten, kogo napiętnują jako złodzieja lub mordercę, nie oburza się zbytnio; ale jeśli człowieka napiętnują jako arsenokoitę, mści się aż do zabicia swego oskarżyciela."

W tych późnych świadectwach odzwierciedla się prawdopodobnie już nie dwuznaczna rzeczywistość dworu Achemenidów, lecz surowa moralność zoroastryjska epoki partyjskiej i sasanidzkiej. Dopiero w epoce Sasanidów (3–7 wiek naszej ery), gdy zoroastryzm stał się sztywną religią państwową, rozpoczęły się systematyczne i powszechne prześladowania homoseksualności.

Teksty greckie jako zwierciadło helleńskich uprzedzeń

Każda próba rekonstrukcji życia intymnego starożytnych Persów wyłącznie na podstawie tekstów ich zachodnich sąsiadów i politycznych przeciwników wymaga ścisłej analizy krytycznej. Grecy patrzyli na Persów przez pryzmat uprzedzeń polis, własnych ideałów męskości i lęku przed utratą wolności.

Każdy z omawianych autorów realizował własne cele. Herodot głosił kulturową wyższość Greków. Ajschylos malował obraz zniewieściałego barbarzyństwa. Ksenofont ironizował z naśladownictwa. Plutarch podkreślał okrucieństwo Persów. Ktezjasz zaludnił literaturę potężnymi eunuchami. Platon wykorzystywał Persję jako wygodny obraz do przeciwstawienia wolności. Sekstus Empiryk ilustrował względność moralności. Atenajos kompilował cudze tezy w rozrywkowy traktat. Żaden z nich nie stawiał sobie za zadanie obiektywnego opisu obcej kultury.

Współczesna nauka, opierając się na archeologii i iranistyce, pozwala oczyścić obraz z wielowiekowych nawarstwień mitu. I wtedy, zamiast karykaturalnego „królestwa występku" czy „kolebki tolerancji", wyłania się żywe i pełne sprzeczności społeczeństwo, w którym surowa ortodoksja zoroastryjska współistniała z pragmatyzmem dworu, a kosmopolityczna szlachta żyła inaczej, niż nakazywali kapłani.

Subskrybuj nasz kanał na Telegramie (po rosyjsku): Urania. Dzięki Telegram Premium możesz tłumaczyć posty bezpośrednio w aplikacji. Bez niego wiele postów zawiera linki do naszej strony, gdzie można zmienić język — większość nowych artykułów ukazuje się od razu w kilku językach.