Posąg Idet i Ruiu — lesbijki starożytnego Egiptu?

Ta rzeźba pochodzi z Nowego Państwa starożytnego Egiptu, z okresu XVIII dynastii — mniej więcej między 1480 a 1390 rokiem przed naszą erą. Był to czas największej potęgi Egiptu: państwo poszerzało granice, wznosiło wielkie świątynie i tworzyło liczne dzieła sztuki. Sztuka tej epoki charakteryzuje się zachowaniem tradycyjnych form przy jednoczesnej uwadze poświęcanej indywidualnym rysom przedstawianych osób.

Uważa się, że rzeźba została wykonana w Tebach, w rejonie Deir el-Medina. Teby były wówczas jednym z głównych ośrodków religijnych i politycznych Egiptu. Deir el-Medina było osadą rzemieślników i malarzy pracujących przy budowie i dekoracji królewskich grobowców.

Rzeźba jest wykonana z wapienia — miękkiego kamienia szeroko stosowanego w Egipcie do drobnej rzeźby. Pierwotnie figury były jaskrawo pomalowane: staroegipskie posągi prawie zawsze pokrywano polichromią, lecz z czasem barwy zwykle ulegały zatarciu.

Imię autora jest nieznane. Dla sztuki starożytnego Egiptu, szczególnie dla niewielkich portretowych posągów XVIII dynastii, jest to sytuacja zupełnie typowa.

Rzeźba trafiła do muzeum w XIX wieku i weszła w skład tak zwanego Starego Zbioru, formowanego między 1824 a 1888 rokiem. Dokładne informacje o tym, kto odkrył posąg i w jakich okolicznościach, nie zachowały się.

Obecnie rzeźba jest przechowywana w Muzeum Egipskim w Turynie — jednej z największych kolekcji sztuki staroegipskiej poza Egiptem. W katalogu muzealnym jest zarejestrowana pod numerem inwentarzowym Cat. 3056.

Więź między Idet a Ruiu — rodzinna czy romantyczna?

Posąg przedstawia dwie siedzące obok siebie kobiety — Idet i Ruiu. Imię Idet w anglojęzycznych opisach muzealnych bywa oddawane jako Idu.

Idet siedzi po prawej stronie, na miejscu honorowym: w staroegipskiej ikonografii prawa strona uważana była za bardziej prestiżową. W inskrypcji jest nazwana „panią domu", po egipsku nbt pr („nebet per"). Tytuł ten zazwyczaj oznaczał zamężną kobietę, panią domostwa, i wskazywał na jej pozycję społeczną. Ruiu natomiast nie nosi w inskrypcji żadnego tytułu.

Obie kobiety są ukazane w bliskim fizycznym kontakcie: jedna obejmuje drugą, kładąc jej rękę za plecami. Taka poza jest dobrze znana z zabytków XVIII dynastii i najczęściej spotykana w przedstawieniach małżonków siedzących obok siebie. Jednocześnie ogół przesłanek wskazuje na to, że Idet jest postacią starszą: zajmuje honorowe miejsce, nosi tytuł i — zgodnie z logiką społeczną starożytnego Egiptu — posiada już ugruntowaną pozycję. Ruiu jest natomiast przedstawiona jako postać młodsza, bez tytułu.

Na tylnej stronie rzeźby, po obu stronach, wyryte są formuły ofiarne skierowane do boga Ozyrysa. W staroegipskiej religii Ozyrys był władcą zaświatów i sędzią zmarłych. Inskrypcje zawierają standardową formułę pogrzebową: „Do Ozyrysa, pana wieczności, [niech udzieli] wszystkiego dobrego i czystego i przyjemnego wiatru północnego ka (“duszy”) pani domu Idet, usprawiedliwionej", oraz analogiczny tekst skierowany do Ruiu. Słowo „usprawiedliwiona" oznacza, że obie kobiety były już zmarłe i zostały uznane za sprawiedliwe na sądzie w zaświatach. Posąg miał zatem charakter memorialny i był przeznaczony do ich upamiętnienia.

Opisy muzealne wskazują, że pokrewieństwo między Idet a Ruiu nie jest określone w inskrypcjach. Teksty nie mówią, czy były matką i córką, siostrami czy małżonkami. Żaden znany egiptolog nie twierdzi wprost, że posąg przedstawia parę romantyczną lub seksualną dwóch kobiet.

Takie przedstawienia są niezwykle rzadkie, ale nie unikalne. Znane są co najmniej dwa bliskie odpowiedniki. Jedna figurka znajduje się w Kopenhadze, w Nowej Gliptotece Carlsberga (Æ.I.N. 586), druga — w Królewskim Muzeum Mariemont (81/9). Figurka z Kopenhagi nie ma inskrypcji. Figurka z Mariemont, datowana na początek XVIII dynastii, zachowała tekst. Kobieta siedząca po prawej stronie jest tam nazwana „panią domu Hetepet (Hetepet)", a kobieta po lewej oznaczona jako „jej córka" Moutouy i również nie nosi innych tytułów. Takie połączenie — tytuł dla starszej, brak tytułu dla młodszej i analogiczna poza — daje podstawy do przypuszczenia, że również na turyńskiej figurce Ruiu jest najprawdopodobniej córką Idet.

Jednocześnie sama nieokreśloność inskrypcji zasługuje na uwagę. Na staroegipskich zabytkach więzi rodzinne były zazwyczaj zapisywane wtedy, gdy miały znaczenie dla statusu, dziedziczenia lub właściwego upamiętnienia zmarłych. Jeśli więź nie mieściła się w zwyczajowym języku publicznej autoprezentacji, mogła po prostu zostać pominięta. Działo się tak nie dlatego, że taki związek był „zakazany" w nowoczesnym rozumieniu, lecz dlatego, że staroegipska epigrafika preferowała społecznie czytelne role: żona, córka, siostra.

Z tej perspektywy teoretycznie nie można całkowicie wykluczyć innej interpretacji. Przed nami mogą być dwie kobiety, których bliskość miała charakter partnerski lub romantyczny, ale została wyrażona przez uniwersalny gest przywiązania, dopuszczający kilka odczytań i niewzbudzający pytań u współczesnych.

Najostrożniejszy wniosek jest taki: wyjaśnienie „matka i córka" pozostaje najbardziej prawdopodobne, poparte znanymi paralelami. Jednak połączenie intymnej pozy i milczenia inskrypcji pozostawia miejsce na alternatywne interpretacje, w tym możliwość, że te dwie kobiety były parą — przedstawioną w sposób, który mógł być postrzegany jako społecznie akceptowalny, bez konieczności precyzowania natury ich związku.

Subskrybuj nasz kanał na Telegramie (po rosyjsku): Urania. Dzięki Telegram Premium możesz tłumaczyć posty bezpośrednio w aplikacji. Bez niego wiele postów zawiera linki do naszej strony, gdzie można zmienić język — większość nowych artykułów ukazuje się od razu w kilku językach.