„Prawo płci” — książka Laure Murat o tym, jak w XIX-wiecznej Francji wynaleziono „trzecią płeć”
Praca bada, jak w latach 1835-1939 medycyna, policja i literatura kształtowały wizerunki osób trans i homoseksualnych.
W kwietniu 2026 roku nakładem wydawnictwa Flammarion ukazało się wznowienie książki Laure Murat Prawo płci: Kulturowa historia trzeciej płci (La loi du genre: Une histoire culturelle du troisième sexe).
Francuska badaczka opowiada o tym, jak społeczeństwo XIX i pierwszej połowy XX wieku próbowało zapanować nad osobami, które nie mieściły się w tradycyjnych ramach męskości i kobiecości.
Książka obejmuje okres od 1835 do 1939 roku. W tym czasie we Francji pojawia się pojęcie „trzeciej płci”. Wtedy był to termin zbiorczy. Opisywano nim wszystkich, którzy łamali normy płciowe: homoseksualnych mężczyzn, kobiety w męskich garniturach, androgyniczne feministki i tak dalej.
Główną ideą badania Murat jest pokazanie, jak niestandardowa seksualność i zachowania płciowe w tamtym czasie przestały być tylko przestępstwem, a stały się chorobą.
Autorka opiera się na niepublikowanych archiwach policyjnych, traktatach medycznych i literaturze. Murat opisuje, jak paryska policja w czasach Honoré de Balzaka organizowała obławy na tak zwane „ciotki” (tantinettes) — kobiecych mężczyzn gromadzących się w tajnych klubach.
Pod koniec XIX wieku pałeczkę od policji przejęli psychiatrzy. Zaczęli badać „inwertytów” (osoby o „odwróconej” tożsamości płciowej i seksualności) i spierać się, czy cecha ta jest wrodzona czy nabyta. Zachowanie, które wcześniej interesowało tylko sądy, stało się obiektem nauki.
Osobny rozdział poświęcono emancypacji kobiet: pojawienie się roweru w latach 80. XIX wieku i moda na spodnie zniszczyły tradycyjny wizerunek kobiety, co wywołało panikę wśród moralistów. Książkę kończą lata 30. XX wieku, kiedy to pojawiają się pierwsze udokumentowane świadectwa doświadczeń trans i prób chirurgicznej tranzycji.
Oprócz dokumentów medycznych i policyjnych Laure Murat analizuje, jak „trzecia płeć” odbijała się we francuskiej prozie. Szczegółowo omawia twórczość Marcela Prousta, Sidonie-Gabrielle Colette i André Gide’a. Profesjonalni krytycy szczególnie wyróżniają tę część badania. Historyczka Aude Fauvel w recenzji dla czasopisma Clio zauważa, że analiza powieści Prousta W poszukiwaniu straconego czasu (À la recherche du temps perdu) jest jedną z najmocniejszych stron pracy.
W recenzjach środowiska akademickiego podkreśla się główny wniosek Murat: każda epoka tworzy własny słownik do opisywania tych, którzy rzucają jej wyzwanie. Prawo płci udowadnia, że nasze współczesne medyczne i społeczne wyobrażenia o płci kulturowej nie są wiecznymi prawdami, ale konstruktem, wynikiem procesu historycznego.
