الهه نفتیس – یک لزبین؟

نفتیس کیست

نفتیس یکی از الهه‌های مصر باستان از انئاد هلیوپولیس، گروهی متشکل از نه خدای اصلی که در شهر هلیوپولیس پرستش می‌شدند، بود.

نام او در زبان مصری به صورت نب.ت-حو.ت (Nb.t-ḥw.t) تلفظ می‌شد و در لغت به معنای «بانوی خانه» یا «بانوی معبد»، یعنی بانوی فضای مقدس بود. این نام بلافاصله نفتیس را با کیش، معبد و آیین‌ها مرتبط می‌سازد.

نفتیس متعلق به خانواده اصلی الهی در اسطوره‌شناسی مصر است. او دختر نوت، الهه آسمان، و گب، خدای زمین، و همچنین خواهر ایزیس، اوزیریس و ست است. بنابراین، او در حلقه موضوعات اصلی اسطوره‌شناختی مرتبط با ساختار جهان و ایده‌های مربوط به سرنوشت پس از مرگ قرار می‌گیرد.

نقش او در اسطوره اوزیریس به ویژه قابل توجه است. در این اسطوره، ست که تجسم هرج‌ومرج و نابودی است، برادر خود اوزیریس را می‌کشد و بدن او را قطعه‌قطعه می‌کند. پس از این رویداد، نفتیس به همراه ایزیس وارد عمل می‌شود. ایزیس، همسر اوزیریس و الهه جادو، بر جسد همسرش سوگواری می‌کند؛ هر دو خواهر به دنبال قطعات بدن او می‌گردند، آن‌ها را جمع‌آوری می‌کنند و در آماده‌سازی اوزیریس برای تدفین کمک می‌کنند. تصویر دو خواهر که با هم بر یک خدای مرده سوگواری کرده و از او محافظت می‌کنند، به بخش مهمی از دین مصر تبدیل شد: این موضوع نشان می‌داد که از طریق آیین‌های مناسب و مراقبت‌های مناسکی می‌توان بر مرگ غلبه کرد.

از همین جا نقش تدفینی نفتیس شکل گرفت. او به یکی از الهه‌های اصلی مرتبط با مرگ تبدیل شد. نفتیس از مردگان مراقبت می‌کرد، نگهبان مومیایی‌ها بود و به طور نمادین در مراسم تشییع جنازه حضور داشت. اعتقاد بر این بود که او از بدن متوفی محافظت می‌کند و به آن‌ها کمک می‌نماید تا به زندگی پس از مرگ عبور کنند. به همین دلیل، تصویر او اغلب در کنار ایزیس بر روی تابوت‌ها و در مقبره‌ها نقاشی می‌شد.

در قدیمی‌ترین متون، نفتیس به عنوان خدای شب ظاهر می‌شود. مصریان بر این باور بودند که خورشید سوار بر قایقی از میان آسمان و جهان زیرین عبور می‌کند. ایزیس در طول روز، و نفتیس در طول شب، قایق خورشیدی را همراهی می‌کنند. این امر بر ارتباط او با تاریکی و گذار تاکید دارد. او نماد حالت «در میان» است، زمانی که روح زندگی زمینی را ترک کرده اما هنوز در زندگی پس از مرگ دوباره متولد نشده است.

در هنر، نفتیس اغلب با بال‌های گشوده یا به شکل یک پرنده شکاری، غالباً یک کرکس یا شاهین، به تصویر کشیده می‌شد. بال‌های او سر و شانه‌های فرد متوفی را می‌پوشانند و نشان‌دهنده حمایت و محافظت هستند. خود پرندگان شکاری با آسمان و محافظت الهی مرتبط بودند.

ویژگی‌های نمادین او به راحتی قابل تشخیص بودند. بر روی سر نفتیس هیروگلیف‌های «خانه» و «سبد» نقش بسته بود که با هم نام او را تشکیل می‌دادند. در دستانش اغلب نمادهای جادویی و سلطنتی را نگه می‌داشت: عصای واس (was-scepter)، مرتبط با قدرت و نظم، آنخ (ankh) – نشانه‌ی زندگی، و همچنین سایر علائم محافظت و جادو.

در متون متاخر، تصویر نفتیس گسترش می‌یابد. او به عنوان الهه کمک و حمایت، مراقب و یاری‌رسان توصیف می‌شود؛ گاهی حتی او را «مادر» فرعون می‌نامند. در عین حال، جنبه هولناک و ترسناک او را نیز به رسمیت می‌شناختند: اعتقاد بر این بود که او می‌تواند شعله‌های آتش از دهان خود بیرون دهد و دشمنان فرعون را بسوزاند، و بدین ترتیب از قدرت او و نظم در کشور محافظت کند.

با تمام این‌ها، نفتیس معمولاً در مقایسه با ایزیس در جایگاه دوم قرار داشت. او از کیش مستقل به همان اندازه بزرگ، معابد فردی وسیع و محبوبیت گسترده‌ای برخوردار نبود. در بیشتر موارد، او در کنار ایزیس و اوزیریس – به عنوان بخشی از دایره کلی اسطوره‌شناختی، جایی که نقشی مهم اما کمکی و بیشتر «در سایه» ایفا می‌کرد – مورد احترام قرار می‌گرفت. در عین حال، محققی به نام راشلی شالومی-هن اشاره می‌کند که در سیستم نگارش، نام بیشتر الهه‌ها در مصر با علامت یک مار کبرا یا یک شاهین بر روی یک پایه طبقه‌بندی می‌شد. با این حال، ایزیس و نفتیس اولین خدایانی بودند که نام آن‌ها در «متون اهرام» و «متون تابوت‌ها» با علامت یک زن نشسته معمولی نشان داده شد. به گفته این محقق، این امر نشان می‌دهد که در اندیشه مذهبی مصر، نفتیس و ایزیس (به عنوان بخشی از دنیای زمینی اوزیریس) نه به عنوان خدایان انتزاعی دور از دسترس، بلکه به عنوان موجوداتی عمیقاً انسان‌انگاری شده و «موجودات انسانی بدون طبقه» درک می‌شدند.

چرا نفتیس را یک لزبین می‌نامند

برخی از متون مدرن درباره خدایان مصر باستان، نفتیس را یک «نماد ال‌جی‌بی‌تی» می‌نامند. او همچنین به عنوان یک «الهه لزبین» یا برعکس، به عنوان شخصیتی فراتر از جنسیت و تمایلات جنسی توصیف شده است.

معمولاً، چنین نتیجه‌گیری‌هایی بر اساس عبارتی از متون اهرام استوار است. در یک بخش، نفتیس به عنوان «جایگزین بدون فرج» (یا «زن جعلی بدون واژن») خوانده شده است.

هنگامی که این عبارت به صورت لغوی و تحت‌اللفظی خوانده می‌شود، شبیه به توصیفی از بدن و اشاره‌ای به تمایلات جنسی به نظر می‌رسد. اما در خود متن، این عبارت عملکرد متفاوتی دارد. این متن خدایانی را فهرست می‌کند که ممکن است در اشکال خطرناک یا نامنظم ظاهر شوند. نامیدن آن‌ها به این شکل به معنای خنثی کردن، سلب قدرت و متوقف ساختن آن‌هاست.

استدلال دوم به ازدواج نفتیس و ست مربوط می‌شود. به دلیل عبارت «بدون فرج»، پیوند آن‌ها اغلب کاملاً رسمی در نظر گرفته می‌شود. در اسطوره‌ها، این زوج واقعاً تاریخچه مشترک، اقدامات مشترک و فرزندی ندارند. ازدواج وجود دارد، اما شبیه یک خانواده واقعی به نظر نمی‌رسد.

جدا از این، چنین تفسیرهایی از اسطوره تولد آنوبیس استفاده می‌کنند. در یکی از روایت‌ها، نفتیس نه از ست، بلکه از اوزیریس آنوبیس را باردار می‌شود: او شکل ایزیس را به خود می‌گیرد و از طریق جایگزینی (خود را به جای او جا زدن) با اوزیریس وارد رابطه می‌شود.

بر این اساس، رسانه‌های عامه‌پسند چنین نتیجه می‌گیرند: از آنجا که نفتیس برای شوهرش فرزندی به دنیا نمی‌آورد، «جعلی» در نظر گرفته می‌شود و دائماً در کنار خواهرش حضور دارد، پس او یک لزبین است. در وبلاگ‌ها و پروژه‌های باطنی، این برچسب بدون قید و شرط و بدون تلاش برای درک فرهنگ مصر باستان استفاده می‌شود.

از نقطه نظر علمی، این روند باید متوقف شود. هیچ اشاره مستقیمی در متون مصری مبنی بر داشتن روابط جنسی نفتیس با زنان وجود ندارد. در مصر باستان، اصلاً مفهومی به نام «گرایش جنسی» وجود نداشت. حتی عبارت تند موجود در متون اهرام نیز بخشی از یک آیین مذهبی است، نه توصیفی از آناتومی بدن. بنابراین، این ادعا که «نفتیس یک لزبین بود» هیچ پشتوانه علمی ندارد. این‌ها صرفاً گمانه‌زنی‌های مدرن هستند.

در عین حال، هنوز هم مطالب جالبی در اینجا برای محققان حوزه کوئیر وجود دارد. نفتیس از نقش‌های معمول و مرسوم خارج می‌شود: او به یک همسر و مادر نمونه تبدیل نمی‌شود و خانواده‌ای تشکیل نمی‌دهد. در آیین‌ها، او از طریق مفهوم جایگزینی و «ورود اشتباه» – یعنی از طریق نقض نظم و قواعد – توصیف می‌شود.

این موضوع او را به یک «لزبین» تبدیل نمی‌کند. اما تصویر او نشان می‌دهد که متون مصری وجود یک شخصیت زنانه را که محدود به فرزندآوری و وظایف خانگی نباشد، مجاز می‌دانستند. نفتیس نمونه‌ای از این است که چگونه اسطوره می‌تواند زنانگی را خارج از فیلم‌نامه‌ها و چارچوب‌های متعارف و رایج خلق کند.

به کانال تلگرام ما (به زبان روسی) بپیوندید: اورانیا. با تلگرام پریمیوم، می‌توانید پست‌ها را در خود اپلیکیشن ترجمه کنید. بدون آن هم بسیاری از پست‌ها به وب‌سایت ما لینک شده‌اند، جایی که می‌توانید زبان‌ها را تغییر دهید — بیشتر مقالات جدید از همان ابتدا به چند زبان منتشر می‌شوند.